Nguồn
Gốc của Khổ Ðau
Trong
các buổi lễ chúng ta thành kính cảm niệm, ghi ơn Ðức Phật
Thích Ca đã tìm ra con đường cứu khổ nhân loại. Chúng ta
thường phát nguyện như sau: "Chúng con khổ nguyện xin cứu
khổ. Chúng con khổ nguyện xin tự độ". Sống trên thế giới
ta bà khổ này, một mặt, chúng ta cầu nguyện xin Ðức Phật
từ bi cứu khổ. Mặt khác, tích cực hơn, chúng ta phát nguyện
theo Ðức Phật, để học hiểu và thực hành theo những lời
dạy vô cùng quí báu của Ngài, để đạt được mục đích
cứu kính là giác ngộ và giải thoát. Hay ít ra, ngay trong đời
này, chúng ta cũng tạo dựng cho mình, cho đời, một cuộc
sống an lạc và hạnh phúc, trên thế gian đầy phiền não
và khổ đau này.
Chúng
ta thường nghe người đời than thở: Trời ơi, tại sao tôi
khổ quá vậy? Làm sao cho tôi hết khổ nè, trời ơi! Người
đời thường kêu trời than khổ vì đủ thứ chuyện, vì nghèo
khó, vì bệnh tật, vì thất nghiệp, vì thất tình. Tuy nhiên,
cũng có không ít người giàu có, khỏe mạnh, có sự nghiệp,
có tình yêu, nhưng vẫn kêu khổ, khổ ơi là khổ! Người
già than khổ, người trẻ cũng than khổ! Người ngu dốt than
khổ, người thông minh cũng than khổ! Già trẻ lớn bé, nam
phụ lão ấu, ai ai sống ở đời, mỗi người đều có nỗi
khổ riêng. Những người không tín ngưỡng kêu khổ đã đành,
thậm chí những người có tín ngưỡng vẫn cứ kêu khổ dài
dài. Dân da đen, da vàng, da đỏ than khổ. Dân da trắng cũng
than khổ. Dân thường than khổ, hoàng gia quí tộc cũng than
khổ. Công nhân than cực, than khổ. Chủ nhân ông, chủ nhân
bà cũng than khổ, kêu khổ nhiều hơn là khác.
Ðạo
Phật nhận định:"Cuộc đời là bể khổ". Nhận định như
vậy có phải đạo Phật chủ trương bi quan yếm thế, thụ
động chấp nhận định mệnh sẵn có, chấp nhận số phận
đã an bài, chấp nhận những cảnh khổ đau của cuộc đời?
Ðạo Phật có dừng lại ở nhận định như vậy, hay đạo
Phật có dạy chúng ta phương pháp "Làm sao cho đời bớt khổ,
làm sao cho đời hết khổ?". Thực ra, đây mới chính là mục
đích cứu kính của đạo Phật vậy.
* *
*
Trên
cuộc đời này, nói chung, chúng ta có hai thứ khổ: khổ về
vật chất và khổ về tinh thần. Khổ về vật chất chẳng
hạn như: nghèo khó, bệnh tật, thất nghiệp, thì có thể
giải quyết được, bằng cách này cách khác, trong một thời
gian nào đó. Thí dụ như để giải quyết chuyện nghèo khó,
chúng ta phải làm việc cần cù hơn, biết tiết kiệm hơn,
trong một thời gian. Ðể giải quyết chuyện bệnh tật, chúng
ta phải biết giữ gìn vệ sinh cá nhân và vệ sinh công cộng,
phải đi bác sĩ khám định kỳ, dùng thuốc men đúng liều
lượng chỉ dẫn, ăn ngủ điều độ, tập thể dục thường
ngày. Ðể giải quyết chuyện thất nghiệp, chúng ta phải
biết cách giữ gìn công ăn việc làm, siêng năng chăm chỉ,
cải tiến nghiệp vụ cá nhân, gia tăng năng suất.
Cái
vấn đề nan giải chính là cái khổ về mặt tinh thần. Chúng
ta hãy thử tìm hiểu nguồn gốc của cái khổ về mặt tinh
thần này để tích cực tìm cách tạo dựng cho chúng ta một
cuộc sống an lạc và hạnh phúc, ngay tại thế gian hiện đời.
Còn chuyện thiên đàng, thế giới cực lạc là chuyện đời
sau. Tại sao chúng ta lại phí phạm đời sống quí giá hiện
hữu, chỉ tiêu cực chờ đợi hưởng phước trên thiên đàng,
hay trên miền cực lạc, ở kiếp sau mà thôi? Mà có chắc
gì chúng ta được lên thiên đàng, được vãng sanh tây phương?
Chúng ta hãy tỉnh thức ngay kẻo muộn, đừng nằm mơ nữa!
Ở
đây, chúng tôi xin nói ngay, thông thường khi gặp cảnh ngộ
khổ sở về mặt tinh thần hay tâm linh, chẳng hạn như cuộc
sống cá nhân hay gia đình không được hạnh phúc, không được
như ý, chúng ta thường cầu nguyện các đấng thiêng liêng
giúp đỡ phù hộ, hoặc đi nhờ các ông thầy bói, các bà
thầy tướng, rờ rẫm mu rùa, xin xăm xủ quẻ, cúng kiến
thần linh, cầu xin giải hạn, giải tai giải nạn! Thành thực
mà nói, chúng ta có thấy, có biết người nào hết khổ nhờ
các cách này chăng? Hay là chúng ta chỉ nghe thấy có nhiều
người bị khổ lụy nhiều thêm vì mấy ông mấy bà xem bói
xem tướng này?
Các
đấng thiêng liêng, các vị thần linh thực sự đều do con
người tưởng tượng ra đó, hiện đang ở đâu, liệu có
nghe lời cầu khấn để đến giúp chúng ta chăng? Thí dụ
các đấng thiêng liêng đó là người Do Thái, người Ấn Ðộ,
người Trung Hoa, có nghe hiểu thấu lời cầu khẩn bằng tiếng
Việt của chúng ta chăng? Còn các ông bà bói tướng có bói
được, ngày hôm nay, có bao nhiêu khách đến nạp tiền cho
họ tiêu xài chăng? Họ có khả năng gì, tư cách gì, để
có thể cầu khấn, hay sai khiến thần linh nào đó đến, để
hóa giải tai nạn cho chúng ta, có thực là linh thiêng ứng
nghiệm như thần, như họ thường khoe khoang khoác lác, trong
các quảng cáo láo hay không, trong khi họ cũng đang gặp cảnh
rắc rối về tiền bạc, về hạnh phúc trong gia đạo của
chính họ? Họ bảo xoay cái giường, thay cái cửa, sửa cái
bếp, là có hạnh phúc sao? Hạnh phúc đâu dễ tìm từ bên
ngoài như vậy được. Thực sự, hạnh phúc ở ngay trong tầm
tay của chúng ta, ở ngay trước mặt của chúng ta mà chúng
ta không nhận thấy đó thôi, lại mất công chạy đông chạy
tây, tìm thầy tìm thuốc, để mưu cầu hạnh phúc. Hạnh phúc
là do chính chúng ta có biết cách xây dựng và gìn giữ hay
không. Nhờ giáo lý của đạo Phật, chúng ta sẽ tự tìm được
nguyên nhân gây ra phiền não và khổ đau, biết cách tu tập
để tiêu diệt hết phiền não và khổ đau, tức là chúng
ta tìm được an lạc và hạnh phúc vậy.
Nguồn
gốc của sự đau khổ về mặt tinh thần chính là "lòng cố
chấp" của chúng ta. Trong Kinh Viên Giác, Ðức Phật có dạy:
"Con người vì vô minh cho nên có hai thứ chấp: chấp ngã và
chấp pháp. Ðó là hai nguyên nhân chính gây ra phiền não và
khổ đau của cuộc đời". Khi nào hiểu được một cách rõ
ràng và phá trừ được hai nguyên nhân chính gây ra khổ đau
về mặt tinh thần này, chúng ta sẽ tìm được an lạc và
hạnh phúc thực sự trong cuộc sống hiện tại vậy.
A.
- Chấp Ngã:
Trước
hết, chúng ta cần tìm hiểu: Thế nào là "chấp ngã"? Chấp
ngã có nghĩa là chúng ta chấp cái thân giả tạm và cái tâm
vô thường của chúng ta, lại cho là "thực", lại tưởng chính
là "mình", cho nên mới phiền não và khổ đau. Trong Bát Nhã
Tâm Kinh, thân và tâm, gọi chung là "ngũ uẩn" gồm có: sắc,
thọ, tưởng, hành, thức.
1)
Nói về cái "sắc thân" này của chúng ta, tức là cái thân
xác, lúc mới sanh ra đời, chỉ có vài ký lô thôi, nhưng bây
giờ thì cân nặng đến mấy chục ký lô, chỉ do các chất:
đất, nước, gió, lửa, tạo nên mà thôi. Chất đất là những
thứ cứng trong thân người như: tóc, lông, răng, móng, xương,
thịt. Khi còn sống, chúng ta mượn những thứ từ đất mà
ra, để bồi bổ cái thân này hằng ngày như: cơm gạo, bánh
mì, trái cây. Ðến khi chết, những thứ này trở về với
đất. Chất nước là những thứ lỏng trong thân người như:
máu, mủ, nước miếng. Khi còn sống, chúng ta mượn những
thứ từ nước mà ra, để bồi bổ cái thân này hằng ngày
như: canh, sữa, nước giải khát. Ðến khi chết, những thứ
này trở về với nước. Chất gió là những thứ hơi trong
thân người. Khi còn sống, chúng ta mượn những thứ từ không
khí, thở ra thở vô, để bồi bổ cái thân này hằng ngày.
Ðến khi chết, những thứ này trở về với không khí. Chất
lửa là những thứ ấm trong thân người. Khi còn sống, chúng
ta mượn những thứ sanh nhiệt, để bồi bổ cái thân này
hằng ngày như: gừng, chất đạm. Ðến khi chết, những thứ
này trở về với hư không.
Cái
thân giả tạm nặng mấy chục ký lô này của chúng ta gồm
bốn thứ nói trên, trong kinh sách gọi là "thân tứ đại",
không phải "thực" là của chúng ta. Tại sao vậy? Bởi vì
nếu cái thân tứ đại này "thực" là của chúng ta, thì nó
phải tuân lệnh và tùy thuộc quyền xử dụng của chúng ta.
Chúng ta ai ai cũng muốn cái thân tứ đại này trẻ mãi không
già, khỏe mãi không đau, còn mãi không hoại, nhưng từ xưa
đến nay, từ đông sang tây, từ hoàng gia cho đến thứ dân,
từ giàu sang đến nghèo hèn, từ học thức đến bình dân,
có ai được toại nguyện như vậy đâu! Vậy mà ai động
đến "nó", chúng ta liền nổi xung, nhứt định ăn thua đủ,
nhứt định đâm đơn kiện, ra ba tòa quan lớn, cho hả giận
cho đã nư, nhứt định không nhịn nổi, chỉ nhằm bảo vệ
cái thân tứ đại vốn giả tạm, không "thực" này, để rồi
một ngày kia, chúng ta cũng phải bỏ lại, dù-muốn-hay-không,
để đi sang thế giới khác, để đi sang kiếp khác.
Ðời
người chẳng qua chỉ là hơi thở, khi thở ra mà không hít
vào nữa thì ô hô tử vong! Ðời người chỉ là tạm vay mượn
đất, nước, gió, lửa, từ bên ngoài, để bồi bổ cho đất,
nước, gió, lửa, bên trong thân, từng ngày, từng giờ, từng
phút, từng giây. Khi không còn vay mượn nữa thì con người
không còn tồn tại được. Chỉ vì con người mãi quay cuồng
với cuộc sống, nên lúc nào cũng cứ tưởng "đời còn dài"
nên mãi lo đấu tranh, tranh chấp, giành giựt miếng ăn tồi
tàn, tiền bạc phi nhân, danh lợi phù du, hơn thua từng câu
từng lời, cho nên mới đau khổ. Con người quên rằng: ở
ngoài nghĩa trang, đâu phải chỉ có mộ phần của các cụ
già trăm tuổi mà thôi! Hiểu được như vậy, chúng ta không
còn chấp cái thân tứ đại mấy chục ký lô này là "thực"
của chúng ta nữa, thì sự đau khổ chắc chắn sẽ giảm bớt.
Cái thân tứ đại không còn là "thực" của chúng ta nữa,
thì những thứ phụ thuộc như: nhà cửa, tiền bạc, danh vọng,
địa vị còn có nghĩa gì nữa đâu mà tranh chấp và đấu
tranh hơn thua, được mất, cho đời thêm đau khổ?
Trong
Kinh Pháp Cú, Ðức Phật có dạy: "Người hơn thì thêm oán.
Kẻ thua ngủ chẳng yên. Hơn thua hai đều bỏ. Giấc ngủ được
an lành". Làm được như vậy, chúng ta khỏe re! Chuốc khổ
vào thân là tự chúng ta mà thôi. Không ai làm cho chúng ta đau
khổ và phiền não được, nếu chúng ta không muốn tiếp nhận
sự phiền não và đau khổ đó. Ví như người ta đưa lửa
phiền não đến, nếu chúng ta không đưa thân tâm mình ra đón
nhận, thì lửa đó chẳng có tác dụng gì cả!
2)
Cái sắc thân tứ đại mấy chục ký lô của chúng ta là như
vậy đó. Còn cái "tâm" của chúng ta thì sao? Con người chúng
ta là một, mà cái tâm thì thay đổi liên miên. Chúng ta sở
dĩ bị khổ đau nhiều đời nhiều kiếp, bởi vì chúng ta
chấp lầm cái "vọng tâm" lăng xăng lộn xộn, thay đổi liên
miên đó là "mình", rồi theo đó mà chợt vui chợt buồn, suốt
ngày suốt đêm, suốt tháng suốt năm, suốt cả cuộc đời
này, và cả những đời sau! Vọng tâm của chúng ta gồm có:
thọ, tưởng, hành và thức.
Cái
tâm nghĩ suy tính toán, lăng xăng lộn xộn, suốt ngày đêm
đó, có phải "thực" là của chúng ta chăng? Sách có câu: "Người
buồn cảnh có vui đâu bao giờ?". Nghĩa là cùng một cảnh,
nếu chúng ta có tâm sự buồn phiền lo âu, thì thấy cảnh
không vui chút nào. Còn nếu chúng ta có tâm trạng hân hoan
vui vẻ, thì dù cây khô trụi lá, cảnh vẫn đẹp vui như thường.
Cái tâm hân hoan vui vẻ là của chúng ta, hay cái tâm buồn
thảm lê thê là của chúng ta?
Sách
cũng có câu: "Tâm buồn cảnh được vui sao. Tâm an thì cảnh
ngộ nào cũng an". Cùng một câu nói, nếu tâm của chúng ta
an ổn vui vẻ, thì cho là nói đúng, nói-sao-cũng-được. Ngược
lại, khi tâm của chúng ta đang bực bội, thì cho là nói-xiên-nói-xỏ,
nói-hành-nói-tỏi, nói-bóng-nói-gió. Ðối với người thân
mến, người thương yêu, thì chúng ta có tâm tốt, mặc dù
chưa chắc hẳn lúc nào cũng tốt được như vậy. Còn đối
với kẻ thù người oán, thì chúng ta có tâm không tốt, sẵn
sàng gây phiền não đau khổ cho họ. Họ càng khổ mình càng
khoái! Vậy, thực sự, chúng ta là người có tâm tốt hay không
tốt? Chẳng hạn như nếu chúng ta đang cần sự giúp đỡ,
khi gặp tai biến, thì viên cảnh sát chính là ân nhân. Còn
nếu chúng ta đang vi phạm luật pháp, thì bóng dáng của viên
cảnh sát thực không đáng ưa chút nào cả. Cùng một câu
chuyện, nếu chúng ta ưa thích thì cho là đúng, ngược lại
không ưa, chúng ta cho là sai. Cái tâm thay đổi bất thường
như vậy "thực" là của chúng ta sao?
Bởi
vậy, kinh sách có câu: "Tùy tâm biến hiện". Nghĩa là mọi
sự việc trên thế gian này biến hiện như thế nào, tốt
hay xấu, lành hay dữ, đúng hay sai, phải hay quấy, được
hay không, đều do tâm của chúng ta biến hiện ra cả. Cái
sự cảm thọ tùy theo tâm trạng của chúng ta, tùy theo từng
cá nhân, không ai giống ai, không lúc nào giống lúc nào, không
nơi nào giống nơi nào, không thời đại nào giống thời đại
nào. Do đó, "tâm thọ" thực không đáng tin cậy chút nào.
3)
Lại thêm nữa, tâm của chúng ta luôn luôn giàu sự tưởng
tượng nên mới gây ra đau khổ. Có người nói một câu vô-thưởng-vô-phạt,
chúng ta tưởng tượng thêm ra, suy diễn thêm ra, vẽ rắn thêm
chân, để rồi tự chuốc lấy bực bội, phiền não và khổ
đau. Chuyện này xảy ra rất nhiều trong cuộc sống của mọi
gia đình ở khắp mọi nơi. Trong mọi cuộc nói chuyện, thảo
luận, thường dễ xảy ra mích lòng, chỉ vì một câu nói
hiểu lầm nào đó của một người, cộng thêm tâm trí tưởng
tượng của các người khác. Tâm tưởng tượng của người
vợ hay người chồng thường dẫn tới chuyện ghen tuông, tạo
nên sóng gió, làm giảm hạnh phúc gia đình. Do đó "tâm tưởng"
thực hết sức là nguy hại vậy.
4)
Tâm suy nghĩ của chúng ta luôn luôn tiếp nối không ngừng,
từ chuyện này đến chuyện khác, từ việc này đến việc
khác, từ người này đến người khác, từ nơi này đến
nơi khác, từ đời này đến đời khác, từ xứ này đến
xứ khác, tạo thành một dòng tư tưởng kéo dài vô cùng vô
tận, gọi là tâm hành. Những lúc tâm của chúng ta có những
dòng tư tưởng tiếp nối liên tục như vậy, chúng ta hãy
thử tìm cách dừng nó lại, ngưng nó lại, xem có được không?
Chắc là không! Lúc đó, dừng nó lại không phải dễ, mới
biết rằng chúng ta không làm chủ được tâm hành của chính
chúng ta vậy. Lúc còn khỏe mạnh như vậy, chúng ta còn không
kiểm soát, không điều khiển, không làm chủ được tâm hành
của chính mình. Lúc sắp chết, thân thể đau đớn rã rời,
thần kinh suy nhược, chắc chắn chúng ta sẽ bị nó dẫn đi
đâu thì đến đó vậy. Thí dụ như lúc lên giường muốn
ngủ mà cái tâm cứ lo lắng, suy nghĩ vớ vẫn vẫn vơ hoài,
muốn dừng cũng không được, cứ tiếp nối liên tục, trằn
trọc suốt đêm thâu, không thể nào chợp mắt được! Do
đó, "tâm hành" thực là một động cơ dẫn dắt chúng ta vào
vòng sanh tử luân hồi, nên còn được gọi là "hành nghiệp".
5)
Tâm thức của chúng ta cũng luôn luôn khởi vọng niệm đẹp
hay xấu khi trông thấy một hình sắc nào đó, khởi vọng
niệm dễ nghe hay khó nghe khi nghe thấy một âm thinh nào đó,
khởi vọng niệm dễ chịu hay khó chịu khi ngửi thấy một
mùi nào đó, khởi vọng niệm ngon hay dở khi nếm thấy một
vị nào đó, khởi vọng niệm thích hay không thích khi xúc
chạm một vật nào đó. Ðể rồi những vọng niệm như vậy
đưa đến một kho tàng tâm thức, trong kinh sách gọi là tàng
thức, là nơi chứa đựng những chuyện vui hay buồn, thương
hay ghét. Chính những vọng niệm, vọng thức này là nguồn
gốc của khổ đau. Tại sao vậy?
Bởi
vì, những vọng niệm đẹp hay xấu, dễ nghe hay khó nghe, dễ
chịu hay khó chịu, ngon hay dở, thích hay không thích, đâu
có phải lúc nào cũng đúng tuyệt đối hết đâu. Chẳng hạn
như cùng một con người, chúng ta khen đẹp, người khác chê
xấu, sanh ra mích lòng, đưa đến đấu tranh, cãi cọ cãi vã,
cuối cùng đánh nhau, tức nhiên khổ đau. Chẳng hạn như cùng
một món ăn, lúc mới bắt đầu, ăn vì đói bụng, chính mình
khen ngon, ngon đáo ngon để, đến lúc no rồi, thì lại thấy
dở, hết còn ngon miệng. Cùng một món trái cây như sầu riêng,
một món ăn như khô mắm chẳng hạn, người khen ngon thơm
quá xá, thấy là phát thèm, người chê hôi thúi, khó nuốt
khó ngửi, tức nhiên sanh ra, tranh cãi phiền não, đưa đến
khổ đau. Như vậy, "tâm thức" hay các vọng niệm, vọng thức
đó chính là nguồn gốc của sự khổ đau vậy.
Cái
thân tứ đại gọi là hình sắc, và các tâm thọ, tâm tưởng,
tâm hành, tâm thức, nói chung gọi là "ngũ uẩn". Trong Bát
Nhã Tâm Kinh, Ðức Phật có dạy: "Chiếu kiến ngũ uẩn giai
không, độ nhất thiết khổ ách". Nghĩa là nếu chúng ta quán
sát, chiếu soi, xem xét, thấu hiểu "ngũ uẩn" giai không, tức
là không thực, không thường còn, không vĩnh viễn, không cố
định, không đáng để chúng ta quan tâm, thì chắc chắn chúng
ta sẽ độ được, sẽ qua được hết thảy mọi khổ ách
trên đời, sẽ sống được một cuộc đời hạnh phúc không
nghi ngờ gì cả.
Lúc
đó, lòng tự ái của chúng ta, tức là sự chấp ngã, giảm
bớt được bao nhiêu thì chúng ta sẽ được an vui trong cuộc
sống được bấy nhiêu. Cái đáng quan tâm không phải là cái
"vọng tâm" thay đổi bất chợt, bất thường nói trên, mà
chính là cái "chơn tâm bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất
tịnh, bất tăng, bất giảm" của tất cả chúng ta vậy. Làm
sao hiểu được"thế nào là chơn tâm" chính là mục đích
cứu kính của đạo Phật, được Ðức Phật giảng giải
rõ ràng trong Kinh Thủ Lăng Nghiêm.
B.
- Chấp Pháp:
Chúng
ta đã hiểu qua thế nào là chấp thân và chấp tâm, nói chung
là "chấp ngã". Bây giờ, chúng ta thử tìm hiểu: Thế nào
là "chấp pháp"? Chấp pháp có nghĩa là đối với tất cả
mọi sự, mọi việc trên đời, chúng ta thường chấp chặt
ý kiến, thành tích, sự suy nghĩ, sự hiểu biết, kiến thức,
sở học, kinh nghiệm, tài năng của mình, không muốn thay đổi,
không muốn cải thiện, không muốn sửa chữa, không muốn
chuyển hóa, dù cho có người khuyên bảo. Thậm chí, dù biết
mình nghĩ sai, tin sai, làm sai, nói sai, cũng vẫn cứ chấp chặt!
Có
câu chuyện hai anh chàng vào rừng kiếm củi, cả hai mỗi người
bó được một gánh củi đem về. Trên đường về, hai anh
chàng gặp được quế. Anh thứ nhứt bỏ củi, gánh quế đem
về vì biết quế có giá trị hơn, bán được nhiều tiền
hơn. Anh thứ hai tuy cũng biết như vậy, nhưng chấp chặt cái
công gánh củi từ nãy đến giờ, không chịu thay đổi. Trên
thực tế, lắm khi chúng ta biết là đi sai đường, làm sai
việc, nói lỡ lời, suy nghĩ tầm bậy, nhưng đã lỡ rồi,
cho lỡ luôn, sửa lại thì quê quá, xin lỗi thì chạm tự
ái quá, mất mặt quá, nhứt định là không được, tới-đâu-thì-tới,
việc gì phải ngán ai chứ!
Lòng
cố chấp nặng nề như vậy thường dẫn chúng ta đến chỗ
đấu tranh bằng lời, đấu tranh bằng võ lực, tức nhiên
dẫn đến khổ đau. Những người có thêm một chút học thức,
lòng cố chấp càng tăng thêm một chút, họ ít khi chịu nhìn
thấy sự thực, ít khi chịu nhận lỗi lầm, ít khi chịu nhường
bước người khác. Trong kinh sách gọi đó là "sở tri chướng".
Nghĩa là cái sở tri, cái kiến thức, sự hiểu biết, đã
có từ bấy lâu nay, thường làm chướng ngại, ngăn cản,
cản trở chúng ta nhận ra lẽ phải, nhận ra chân lý. Chân
lý không lệ thuộc tôn giáo nào, giai cấp nào, dân tộc nào,
quốc gia nào, thế lực nào, thời đại nào, không gian nào.
Chân lý bất tùy phân biệt chính là nghĩa đó vậy.
Có
câu chuyện một học giả đến xin hỏi đạo với một thiền
sư. Thiền sư mời học giả ngồi, rồi mang trà ra tiếp đãi.
Thiền sư chậm rãi rót trà ra tách trước mặt khách và tiếp
tục rót cho đến khi tràn ra ngoài, vẫn không dừng. Học giả
thấy vậy không còn nhịn được, bèn lên tiếng và hỏi lý
do. Thiền sư từ tốn đáp rằng: Ngài đến đây với đầy
ắp kiến thức trong tâm trí, đâu còn chỗ để thu nhận lý
thiền, lẽ đạo. Cũng như tách trà đã đầy, không còn chỗ
nhận thêm nữa vậy.
Trong
cuộc sống, chúng ta chứa đầy ắp những thành kiến, định
kiến, thiên kiến, biên kiến, tà kiến, ác kiến, thường
kiến, đoạn kiến, trong tâm trí, cho nên khó mà chấp nhận
được bất cứ ý kiến nào của người khác, khó mà nhận
được thế nào là chánh kiến. Trong cuộc sống vợ chồng,
ai cũng chấp chặt ý kiến của mình là đúng, không chịu
nghe giải thích, không chịu bàn luận với nhau, làm sao gia
đình có được hạnh phúc! Ðổi cái cửa, sửa cái bếp,
xoay cái bàn, trở cái giường, thực ra chỉ tốn công sức,
hao tiền của một cách vô ích mà thôi. Ðiều cần phải sửa
chính là cái "lòng cố chấp" của chúng ta mà thôi.
Trong
Kinh A Hàm, Ðức Phật có dạy câu chuyện năm người mù rờ
voi, sau này thường được viết trong sách giáo khoa, đem dạy
ở trường học, đáng để chúng ta suy gẫm như sau: Có năm
người mù được dẫn tới rờ một con voi, và sau đó, từng
người cho biết ý kiến. Người rờ được cái vòi thì nhứt
định cho là con voi giống như con trùng thật lớn. Người
rờ được cái chân thì nhứt định cho là con voi giống như
cái cột nhà. Người rờ được cái tai thì nhứt định cho
là con voi giống như cái quạt thật lớn. Người rờ được
cái bụng thì nhứt định cho là con voi giống như cái trống
thật lớn. Người rờ được cái đuôi thì nhứt định cho
là con voi giống như cái chổi. Thế là cả năm người đều
chấp chặt cái sở tri, cái hiểu biết của riêng mình, có
chứng nghiệm rõ ràng qua sự rờ rẫm hiện vật, cho nên cãi
vã nhau, chướng ngại nhau, không ai muốn nghe, muốn tin điều
người khác nói ra, nhứt định cho mình là đúng. Tức nhiên
câu chuyện dẫn đến chỗ tranh chấp, ấu đả và khổ đau.
Chúng
ta cũng thường mắc phải những lỗi lầm như thế trong cuộc
sống cho nên khổ đau. Chúng ta thường nghe thoáng qua một
câu chuyện truyền miệng, không biết đâu là xuất xứ, rồi
vội vàng kết luận là người này tốt, người kia xấu, người
này phải, người kia quấy, đưa đến chỗ bất đồng ý kiến,
tranh cãi, phiền não và khổ đau. Chúng ta không có thời gian,
không có khả năng, không có hoàn cảnh, không có điều kiện,
để tìm hiểu "nguyên hình" của con voi như thế nào, mà đã
vội vàng kết luận thì nhứt định không sai và cũng nhứt
định không đúng vậy. Chúng ta có thể chỉ "đúng một phần"
thôi, hãy lắng nghe ý kiến của người khác! Thực hiện được
như vậy, có phải chúng ta tránh được những cuộc tranh cãi
vô ích trong gia đình cũng như ngoài xã hội. Thực hiện được
như vậy, chắc chắn chúng ta tránh được phiền não và khổ
đau, chắc chắn chúng ta được an lạc và hạnh phúc, không
nghi ngờ gì nữa cả. Thực hiện được như vậy, chúng ta
mới là người thực sự biết tôn trọng chân lý.
Sự
khổ đau trong các gia đình thường là do sự chấp chặt giữa
cha mẹ và con cái. Cha mẹ thì nhứt định phải như vầy và
như vầy thì mới đúng, khác đi là không được. Con cái thì
nhứt định phải như vậy và như vậy thì mới được, khác
đi là không đúng. Những gia đình như thế và như thế nhứt
định không thể có hạnh phúc. Chúng ta đừng than phiền con
cái đời nay khó dạy. Thực ra con cái đời nào cũng vậy
thôi, chỉ có chúng ta "biết" cách nào dạy con cái và "biết"
cách nào dạy chính mình hay không mà thôi. Hai thế hệ khác
nhau tức nhiên có những khác biệt trong lề lối suy nghĩ và
hành động. Nếu biết thông cảm, dung hòa, tha thứ, hiểu
biết, thì vui vẻ hạnh phúc. Trái lại nếu cố chấp, bảo
thủ ý kiến, thì phiền não và khổ đau. Rõ ràng là như vậy.
Tệ hơn nữa là người lớn nghe lời xúi dại của con cái,
làm những chuyện lợi mình hại người, gây nên tội báo
nghiệp báo.
* *
*
Tóm
lại, để kết thúc, chúng ta hãy suy gẫm câu chuyện về một
ông trưởng giả có bốn bà vợ. Ông trưởng giả thương
nhứt là cô vợ bé, nên đi đâu ông cũng mang theo, không bao
giờ thiếu vắng, nhứt định chặt không đứt, bứt không
rời. Ông vẫn thương bà vợ thứ ba nhiều lắm, nên đi đâu
ông cũng thường mang theo, tuy cũng có lúc quên. Ông vẫn còn
thương bà vợ thứ hai, nên thỉnh thoảng nếu nhớ, ông đem
ra khoe cho vui. Ông dường như quên lửng bà vợ cả, một thời
đầu ấp tay gối, mặn nồng xưa kia. Suốt ngày ông chỉ bận
bịu với ba bà vợ kia mà thôi. Ðến lúc sắp phải đi theo
tổ tiên, ông bèn kêu các bà vợ đến bên giường bệnh,
và hỏi xem có bà vợ nào muốn đi theo ông hay không?
Cô
vợ bé trả lời: Dù khi còn sống, ông cưng chiều, săn sóc
tôi hết mức, chăm lo ngày cũng như đêm, không thiếu thứ
gì cả. Nhưng ông có ra đi thì ra đi một mình. Khi ông hết
thở, tôi sẽ bỏ ông tức khắc, không thể đi theo ông được
đâu! Bà vợ thứ ba trả lời: Khi ông hết thở, tôi sẽ phải
qua tay người khác, không thể nào tránh được đâu! Tôi không
muốn cũng không được. Bà vợ thứ hai trả lời: Tôi sẽ
theo ông tới nấm mồ thôi, không thể theo xa hơn được, không
thể nào theo ông mãi mãi được đâu! Ông đi một mình đi!
Tới phiên bà vợ cả, bà từ tốn trả lời: Ông đừng lo,
dù ông có quan tâm đến tôi hay không, dù ông có muốn hay
không, đã là vợ chồng với nhau, lúc nào, đời nào, kiếp
nào, ông đi đến đâu, tôi sẽ theo ông tới đó, như bóng
với hình vậy!
Câu
chuyện trên ngụ ý rằng: Khi ông trưởng giả hết thở ra
đi, trước nhứt, ông bỏ lại cô vợ bé nhí, chính là cái
thân tứ đại mấy chục người khiêng của ông, mà lúc nào
ông chẳng mang theo khi còn sống. Kế đó, ông bỏ lại bà
vợ thứ ba chính là tiền bạc, của cải, phải sang tay người
khác ngay. Bà vợ thứ hai chính là danh vọng, chức tước chỉ
có thể theo ông trưởng giả tới nấm mồ, được nhắc lại
trong các điếu văn của bằng hữu, và được ghi khắc trên
mộ bia của ông mà thôi.
Còn
bà vợ cả chính là "nghiệp báo", do ông trưởng giả đã
hành động, đã nói năng, đã suy nghĩ, từ thân khẩu ý của
chính ông, khi còn sanh tiền, sẽ theo ông mãi mãi, và dẫn
dắt ông tái sanh vào cõi lành hay cõi dữ, tùy theo ông trưởng
giả đã làm lành hay dữ, khi còn sanh tiền. Chứ không có
đấng nào, không có thần linh nào, không có ai, cứu rỗi hay
trừng phạt ông trưởng giả cả. Tự ông làm, chính ông hưởng,
hay tự ông làm, ông gánh chịu, mà thôi.
Khi
còn sanh tiền, con người chỉ biết lo săn sóc, cưng chiều,
cung phụng tấm thân tứ đại cho đầy đủ, sung túc. Lo kiếm
tiền bạc cho thiệt nhiều, có tiền rồi thì dùng tiền kiếm
tí danh, địa vị, dù chỉ là danh hão cũng được, chứ ít
có người biết quan tâm đến "nghiệp báo", ít có người
biết lo tu tâm dưỡng tánh, lo dừng nghiệp và chuyển nghiệp,
lo tu nhân tích phước, lo làm việc phước thiện, để dành
"phước báo" cho mai sau.
Vị
trí của cái cửa, cái giường, cái bếp, cái bàn, đâu có
giúp chúng ta được hạnh phúc, cũng đâu làm mất hạnh phúc
của chúng ta. Hạnh phúc có được là do chúng ta có bỏ được
"Lòng Cố Chấp" của chính chúng ta hay không mà thôi. Bỏ được
bao nhiêu thì hưởng được hạnh phúc bấy nhiêu. Rất là
đơn giản. Vậy, để tạo dựng an lạc và hạnh phúc đời
này và đời sau, chúng ta hãy tích cực quán sát và dẹp bỏ
hai thứ "Chấp Ngã và Chấp Pháp". Hiểu được như vậy, làm
được như vậy, chúng ta mới thực sự tôn kính, tán thán,
biết ơn và đền ơn cứu khổ của Ðức Phật Bổn Sư Thích
Ca Mâu Ni và tìm được sự an lạc và hạnh phúc trong ánh
đạo vàng.
