Cuốn 11

CHƯƠNG 16

GIẢI THÍCH:  XÁ-LỢI-PHẤT NHÂN DUYÊN

KINH:  Phật bảo Xá-Lợi-Phất. 

LUẬN:  Hỏi: Bát-nhã Ba-la-mật là pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát, vì sao Phật bảo Xá-Lợi-Phất mà không bảo Bồ-tát?

Ðáp:  Xá-Lợi-Phất là vì trí tuệ bậc nhất trong tất cả đệ tử, như Phật có bài kệ nói:

"Trí hết thảy chúng sanh, 

Chỉ trừ Phật Thế Tôn,

Muốn sánh Xá-Lợi-Phất

Trí tuệ và đa văn,

Ở trong mười sáu phần,

Còn không bằng được một".

Lại nữa, Xá-Lợi-Phất có trí tuệ đa văn và công đức lớn.  Năm mới tám tuổi đã tụng mười tám bộ kinh, thông hiểu hết thảy kinh sách nghĩa lý.  Khi ấy ở nước Ma-kiệt-đà có anh em Long vuơng, một tên là Cật-Lợi, một tên là A-già-hòa-la.  Trời mưa xuống đúng thời, nước không bị mất mùa, nhân dân cảm phục, thường chọn tháng trọng xuân, tất cả họp lại để đi đến chỗ ở của Rồng, mở đại hội, tấu nhạc, luận nghĩa trọn một ngày.  Từ xưa đến nay, sự tập hội ấy chưa bõ, bèn lấy tên Rồng để đặt tên hội này.  Lệ thường trong ngày ấy, trải bốn tòa cao, một cho Quốc vương, một cho Thái tử, một cho Ðại thần, một cho Luận sư.  Bấy giờ Xá-Lợi-Phất với cái thân tám tuổi, hỏi mọi người rằng:  "Bốn tòa cao ấy đặt cho ai?"

Mọi người đáp:  "Cho Quốc vương, thái tử, đại thần, luận sĩ".

Khi ấy Xá-Lợi-Phất quán sát người đương thời Bà-la-môn v.v... thấy thần tình, đởm lược, chí hướng của họ, không ai hơn mình, bèn bước lên tòa dành cho luận sĩ, kiết già phu tọa.  Mọi người thấy vậy nghi ngờ lấy làm lạ, hoặc bảo đó là nhỏ dại vô tri, hoặc bảo là có trí tuệ hơn người.  Tuy khen cho là thần dị, nhưng vẫn ôm lòng kiêu căng, sợ xấu hổ với tuổi nhỏ kia, không tự mình nói với; mà sai đệ tử niên thiếu chuyển lời để hỏi.  Xá-Lợi-Phất đáp lại đúng chỉ thú, lời lẽ nghĩa lý siêu tuyệt.  Khi ấy các Luận sư tán thán là chưa từng có.  Không luận kẻ ngu người trí, lớn nhỏ tất cả đều phục.  Vua rất hoan hỷ, liền ra lệnh quan Hữu ty phong tặng một làng để cung cấp thường xuyên.  Vua cỡi xe Voi, rung lịnh tuyên cáo cho tất cả đều rõ.  Trong mười sáu đại quốc, sáu đại thành thảy đều vui mừng.

Khi ấy, với người con thầy bói tên là Câu-luật-đà, họ Ðại Mục-kiền-liên, Xá-Lợi-Phất  kết làm bạn thân.  Xá-Lợi-Phất thì tài trí thông minh được quý, Mục-kiền-liên thì sáng suốt khoát đạt được trọng.  Hai người này tài trí ngang nhau, đức hạnh tương đồng, đi thì cùng đi, ở thì cùng ở, nhỏ lớn quyến luyến, giao ước chung thủy.  Về sau cả hai nhàm chán việc đời, xuất gia học đạo, làm đệ tử của Phạm-chí.  Tinh cần cầu đạo, đã lâu mà chẳng có chứng nghiệm, mới đem hỏi Thầy.  Thầy tên là Sằn-xà-gia (Sànjaya) trả lời rằng:  "Từ khi Ta cầu đạo, trải bao nhiêu năm, chẳng biết là đạo quả không có chăng hay Ta không phải là người cầu đạo chăng mà Ta cũng chẳng được gì?"

Một ngày kia ông Thầy mắc bệnh, Xá-Lợi-Phất đứng ở phía trên đầu, Mục-kiền-liên đứng ở phía dưới chân, thấy thở hổn hển, mạng sắp chết, thương xót mà cười.  Hai người đồng lòng cùng hỏi cười vì ý gì?  Ông Thầy trả lời:  "Người đời không có mắt, bị ân ái bức bách, Ta thấy vua nước Kim Ðịa chết, đại phu nhân của ông tự nhảy vào đống lửa, mong cùng ở một chỗ, nhưng hai người ấy hành nghiệp và quả báo khác nhau, nơi sanh đến cũng khác nhau.  Khi ấy hai người lấy viết ghi lại ý thầy, muốn để nghiệm xem hư thật".

Sau có người khách buôn nước Kim Ðịa, từ xa đi đến nước Ma-kiệt-đà, hai người lấy sự thật xét nghiệm, quả đúng như lời Thầy nói, mới bùi ngùi than rằng:  "Chúng ta chẳng phải là hạng người cầu đạo chăng?  Hay là Thầy còn giấu chúng ta chăng?"

Hai người cùng nhau thề rằng:  "Nếu ai gặp được vị cam lồ trước, phải cho nhau cùng nếm!".

Lúc ấy, Phật đã độ cả ngàn anh em ông Ca-diếp, đang lần lượt đi qua các nước, đến thành Vương-xá, dừng chân lại ở vườn Trúc.  Hai thầy Phạm-chí nghe Phật ra đời, cùng nhau đi vào thành Vương-xá để biết tin tức.  Bấy giờ có một Tỳ-kheo tên là A-thuyết-thị (Assaji - một trong năm thầy Tỳ-kheo  được Phật độ đầu tiên) mặc y cầm bát, vào thành khất thực.  Xá-Lợi-Phất trông thấy dung nghi y phục khác thường, các căn tịch tịnh, trầm mặc, đi đến hỏi rằng:  "Ngài đệ tử ai?  Người nào là thầy của ngài?"  Ðáp:  "Thái tử dòng họ Thích nhàm chán sự khổ, già, bệnh, chết, xuất gia học đạo, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, là Thầy của tôi".  Xá-Lợi-Phất nói:  "Thầy ông dạy thế nào nói cho tôi biết với?" Tỳ-kheo đáp kệ:

"Tuổi tôi còn trẻ nhỏ,

Ngày thọ giới mới mẻ,

Ðâu thể diễn chí chơn,

Nói rộng nghĩa Như Lai".

Xá-Lợi-Phất nói:  "Xin ngài hãy lược nói nghĩa cốt yếu".  Bấy giờ Tỳ-kheo A-thuyết-thị nói kệ:

"Các pháp nhân duyên sanh,

Pháp ấy là nhân duyên,

Pháp ấy nhân duyên diệt,

Ðại sư nói như vậy".

Xá-Lợi-Phất nghe kệ xong liền chứng được sơ quả, trở về để báo lại với Mục--liên. Mục-liên trông thấy nhan sắc từ hòa vui vẻ, nghinh tiếp và hỏi:  "Anh được vị cam lồ ư?  Nói cho tôi biết?"  Xá-Lợi-Phất liền nói lại bài kệ vừa được nghe.  Mục-liên nói:  "Hãy nói lại cho lần nữa", liền nói lại.  Mục-liên nghe xong cũng chứng được Sơ quả.

Hai Thầy cùng hai trăm năm mươi đệ tử, đều đi đến chỗ Phật.  Phật từ xa thấy hai người đi đến, bảo các Tỳ-kheo rằng:  "Các ông đã từng thấy hai người ấy ở trước các Phạm-chí chăng?"  Các Tỳ-kheo thưa:  "Bạch Thế Tôn, đã thấy", Phật nói:  "Hai người ấy là đệ tử đệ nhất và thần thông đệ nhất trong hàng đệ tử của Ta".

Hai người cùng chúng đệ tử đi dần đến gần Phật, đến rồi cúi đầu đứng qua một bên, cùng bạch Phật rằng:  "Bạch Thế Tôn!  Chúng con muốn được xuất gia thọ giới ở trong Phật pháp".  Phật nói:  "Thiện tai Tỳ-kheo!", tức thời râu tóc tự rụng, áo pháp mặc vào thân, y bát đầy đủ thọ giới thành tựu.

Qua nửa tháng sau, lúc Phật thuyết pháp cho Trường Trão Phạm-chí, Xá-Lợi-Phất chứng đắc đạo quả A-la-hán.  Sở dĩ nửa tháng sau mới đắc đạo là vì người sẽ làm Thầy theo Phật chuyển pháp luân, thì phải ở Học địa, phải hiện tiền tự chứng nhập các pháp, mỗi mỗi biết đầy đủ, thế nên nửa tháng sau mới chứng đắc đạo quả A-la-hán.

Có các thứ công đức như vậy rất nhiều, thế cho nên Xá-Lợi-Phất tuy là A-la-hán, mà Phật đem pháp Bát-nhã Ba-la-mật sâu xa để nói cho.

Hỏi:  Nếu vậy, tại sao lúc đầu ít vì Xá-Lợi-Phất nói, về sau nhiều vì Tu-bồ-đề nói?  Nếu vì trí tuệ bậc nhất, thì nên vì Xá-Lợi-Phất nói nhiều; cớ sao lại vì Tu-bồ-đề nói nhiều?

Ðáp:  Xá-Lợi-Phất là vị trí tuệ bậc nhất trong hàng đệ tử Phật, Tu-bồ-đề là vị được Vô tránh tam muội đệ nhất trong hàng đệ tử Phật.  Tướng trạng của Vô tránh tam muội là thường quán sát chúng sanh, không để tâm sinh phiền não, phần nhiều hành theo tâm lân mẫn.  Các Bồ-tát là người mở rộng thệ nguyện lớn để độ chúng sanh, thương xót đồng đều, thế nên Phật sai nói Bát-nhã Ba-la-mật.

Lại nữa, Tu-bồ-đề ưa tu Không tam muội.  Như Phật ở cung trời Ðao-lợi, hạ an cư, thọ tuế xong, trở xuống lại Diêm-phù-đề.  Bấy giờ Tu-bồ-đề đang ở trong hang đá, tự suy nghĩ:  "Phật từ trời Ðao-lợi đi xuống, ta nên đi đến chỗ Phật ư?  Hay không nên đi đến chỗ Phật ư?"  Lại nghĩ:  "Phật thường nói, nếu người dùng con mắt trí tuệ để quán Phật pháp thân, thời trong sự thấy Phật đó là hơn cả".

Lúc ấy, vì Phật từ trời Ðao-lợi xuống, cho nên bốn bộ chúng trong Diêm-phù-đề tập họp, do đó mà chư thiên thấy người, người cũng thấy chư thiên.  Ngồi ở giữa có Phật và Chuyển luân Thánh vương, chư thiên, đại chúng.  Chúng hội trang nghiêm, từ trước chưa từng có.  Tâm Tu-bồ-đề suy nghĩ:  "Nay đại chúng này tuy là thù diệu đặc biệt, nhưng thế không thể lâu bền, pháp sanh diệt đều trở về vô thường".  Nhân bước đầu của phép quán vô thường này, mà biết được tất cả đều là không, không có thật.   Khi tu phép quán ấy, liền được chứng đạo.

Bấy giờ, tất cả mọi người đều mong muốn thấy Phật để lễ kính cúng dường.  Có Tỳ-kheo-ni Hoa Sắc muốn trừ sự xấu của cái tiếng nữ, bèn hóa làm Chuyển luân Thánh vương và bảy báu, ngàn đứa con.  Mọi người trông thấy đều đứng dậy khỏi chỗ ngồi.  Hóa vương đi đến chỗ Phật xong, trở lại thân như cũ làm Tỳ-kheo-ni trước tiên đảnh lễ Phật.

Khi ấy, Phật nói với Tỳ-kheo-ni:  "Chẳng phải ngươi trước tiên đảnh lễ Ta, mà chính Tu-bồ-đề trước tiên đảnh lễ Ta, vì cớ sao?  Vì Tu-bồ-đề quán các pháp Không, ấy là thấy Phật pháp thân, thành chơn cúng dường, hơn hết  trong các cúng dường , chẳng phải do cung kính sanh thân là cúng dường vậy.

Vì vậy, nên nói Tu-bồ-đề thực hành Không tam muội, cùng tương ứng với tướng Không Bát-nhã Ba-la-mật.  Thế nên Phật sai Tu-bồ-đề thuyết Bát-nhã Ba-la-mật.

Lại nữa, vì chúng sanh tin kính vị A-la-hán, các lậu đã sạch hết, nên Phật sai thuyết, để chúng sanh tâm tịnh tín.  Các Bồ-tát, chưa hết lậu, nếu vì các người mà nói thì họ không tin.  Vì vậy, nên Phật đối với cả Xá-Lợi-Phất và Tu-bồ-đề mà thuyết Bát-nhã Ba-la-mật.

Hỏi:  Sao gọi là Xá-Lợi-Phất?  Ðó là tên cha mẹ đặt?  Hay dựa vào hành vi công đức mà đặt?

Ðáp:  Ðó là tên do cha mẹ đặt.  Ở trong Diêm-phù-đề, nơi an lạc nhất có nước Ma-kiệt-đà, trong nước đó có thành lớn tên là Vương-xá, vua tên là Tần-bà-sa-la, có vị luận sư dòng Bà-la-môn tên là Ma-đà-la.  Vì người ấy luận nghị giỏi nên vua phong cho một ấp, cách thành lớn không xa.  Ma-đà-la còn có gia đình, vợ sanh một người con gái, có con mắt giống chim Xá-lợi, liền đặt tên con gái ấy là Xá-lợi.  Lần thứ hai sinh một người con trai, mà xương đầu gối thô to, nên đặt tên là Câu-hy-la (có nghĩa là đầu gối to lớn).

Bà-la-môn Ma-đà-la đã có gia đình, phải nuôi nấng con trai con gái, nên sở học về kinh sách đều bị cũ xưa không còn được trau dồi mới.

Lúc ấy ở Nam Thiên Trúc có một thầy đại luận nghị Bà-la-môn, đối với mười tám thứ đại kinh, thảy đều thông lợi.  Người này đi vào thành Vương-xá, trên đầu đội lửa, lấy nịt sắt nịt bụng.  Người ta hỏi lý do, bèn nói:  "Sở học kinh sách của tôi quá nhiều, sợ bụng bị vỡ ra, cho nên nịt nó lại".  Lại hỏi:  "Trên đầu vì sao đội lửa?"  Ðáp:  Vì tối quá".  Mọi người nói:  "Mặt trời mọc chiếu sáng, tại sao nói tối?"  Ðáp:  "Tối có hai thứ:  Một là ánh sáng mặt trời không chiếu đến, hai là ngu si che tối.  Nay tuy có mặt trời sáng mà ngu si còn đen tối".  Mọi người nói:  "Chỉ vì ông chưa gặp Bà-la-môn Ma-đà-la, nếu ông gặp thì bụng sẽ teo, sáng sẽ tối".

Vị Bà-la-môn ấy đi ngay đến bên chiếc trống, đánh trống luận nghị lên.  Quốc vương nghe hỏi:  "Ấy là người nào?"  Các quan thần đáp:"  Ở Nam Thiên Trúc có một Bà-la-môn tên Ðề-xá, là một đại luận nghị sư, muốn tìm luận xứ, cho nên đánh trống luận".

Ðại vương hoan hỷ, liền họp mọi người mà cáo rằng:  "Ai có thể vấn nạn, hãy cùng người ấy luận nghị?" Ma-đà-la nghe vậy tự nghĩ:  "Ta vì đã cũ xưa, không còn tập luyện đổi mới, không biết nay có thể cùng người ấy luận chăng?", gắng gỗ mà đi đến.  Giữa đường thấy hai con Trâu đực đang húc bạng nhau, trong tâm khởi ý tưởng tượng:  "Con Trâu này là Ta, con Trâu kia là người.  Lấy đó bói xem biết được ai thắng".  Nhưng con Trâu này không bằng, bèn sầu lo quá, mà tự nghĩ rằng:  "Cứ như tướng trạng ấy, ta sẽ không bằng".

Khi sắp đi vào giữa chúng, thấy có người mẹ, ôm một bình nứơc đứng ngay ở trước, bị khoẹo chân té đất bình vỡ.  Lại nghĩ rằng:  "Ðây cũng là điềm không tốt nữa".  Ma-đà-la hết sức không vui.

Khi đi vào giữa chúng, thấy luận sư kia, nhan mạo ý chí, khí sắc tướng tốt đầy đủ, biết mình không bằng.  Nhưng việc chẳng đặng ngừng, phải cùng chung luận nghị.  Luận nghị đã giao ước, liền bị thua.  Ðại vương hoan hỷ là có người đại trí sáng suốt đi vào nước ta, còn muốn phong cho một ấp.  Quần thần nghị bàn:  "Một người thông minh đi đến, liền phong cho một ấp, công thần thì chẳng tưởng thưởng, chỉ ưa thiùch ngữ luận, sợ rằng đó không phải là cái đạo an quốc toàn gia.  Nay Ma-đà-la bị thua, thì phải dành lại phong ấp để cho người thắng.  Nếu lại có người khác thắng thì lại dành lại để phong cho".  Vua chấp dụng lời ấy, liền dành lại đem phong cho người sau.

Khi ấy Ma-đà-la nói với Ðề-xá rằng:  "Ông là người thông minh, ta gả con gái cho, con trai chỉ làm lụy nhau.  Chi bằng nay ta muốn đi xa đến nước khác để cầu bổn chí".

Ðề-xá nhận người con gái kia làm vợ.  Người vợ mang thai, nằm mộng thấy một người thân mặc áo giáp, đầu đội mũ trụ, tay cầm Kim-cang, xô phá các núi mà đứng một bên núi lớn.  Thức dậy nói lại với chồng:  "Tôi mộng như vậy".  Ðề-xá nói:  "Bà sẽ sanh con trai, tồi phục hết thảy các luận nghị sư, chỉ không hơn được một người, lại sẽ làm đệ tử người đó".

Xá-lợi mang thai.  Vì đứa con trong thai mà mẹ cũng thông minh, rất có khả năng luận nghị.  Em trai là Câu-hy-la, cùng với chị luận nghị, mỗi lần luận nghị đều bị thua, không bằng, biết đứa con trong thai của chị, chắc chắn là đại trí tuệ, chưa sanh mà đã như vậy, huống gì sanh ra?  Liền bỏ nhà đi học vấn, đến Nam Thiên Trúc, không rảnh để cắt móng tay, chuyên đọc mười tám thứ kinh thơ, đều thông suốt, cho nên người thời bấy giờ gọi là Phạm-chí móng tay dài (Trường Trão Phạm-chí).  Con của chị đã sanh, bảy ngày sau, bọc trong giạ trắng, đem chỉ với cha nó.  Cha nó suy nghĩ:  "Ta tên Ðề-xá, vậy theo tên ta mà đặt tên là Ưu-ba-đề-xá (Ưu-ba Tàu dịch Trụ, nghĩa là theo, Ðề-xá là tên ngôi sao).  Ấy là tên do cha mẹ đặt.  Mọi người vì thấy người kia do bà Xá-lợi sanh ra, nên đều gọi là Xá-lợi-phất (Phất nghĩa là con, tử).

Lại, Xá-lợi-phất đời đời có bản nguyện, làm người đệ tử bậc nhất của Phật Thích-ca Mâu-ni, tự là Xá-lợi-phất.  Ðó là tên do nhân duyên bản nguyện.  Do các lẽ đó nên gọi là Xá-lợi-phất.

Hỏi:   Nếu như vậy, sao không gọi là Ưu-ba-đề-xá mà chỉ nói Xá-lợi-phất?

Ðáp:   Người thời bấy giờ quý trọng người mẹ kia, thông minh bậc nhất trong chúng nữ nhân.  Do nhân duyên ấy cho nên gọi là Xá-lợi-phất.

KINH:  Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đem Nhất thiết chủng trí biết Nhất thiết pháp, thì phải tập hành Bát-nhã Ba-la-mật.

LUẬN:   Nghĩa chữ Bồ-tát Ma-ha-tát, trước đã nói ở chương Tán thán Bồ-tát.

Hỏi:  Sao gọi là nhất thiết chủng?  Sao gọi là nhất thiết pháp?

Ðáp:  Cửa trí tuệ gọi là chủng.  Có người do một cửa trí tuệ để quán, có người do hai, ba, mười, trăm, ngàn, vạn cho đến hằng hà sa A-tăng-kỳ cửa trí tuệ để quán các pháp.  Nay do nhất thiết cửa trí mà vào nhất thiết chủng loại, quán nhất thiết pháp, cho nên gọi là Nhất thiết chủng.  Như người phàm phu có ba thứ quán.  Muốn cầu lìa dục, sắc, nên quán Dục giới, Sắc giới là thô ác, dối hoặc, ô trược, nặng nề.  Còn Phật đệ tử thì có 8 thứ quán là, quán vô thường, khổ, không, vô ngã, như bệnh, như ung nhọt, như mũi tên cắm vào thân, bức não hoạn nạn.  Tám thứ Thánh quán ấy vào trong bốn Thánh đế trở thành bốn hành tướng trong mười sáu hành tướng.

Mười sáu hành tướng là:  Quán Khổ đế có bốn hành tướng: Vô thường, khổ, không, vô ngã. Quán khổ nhân (Tập đế) có bốn hành tướng: Tập, nhân, duyên, sanh. Quán khổ tận (Diệt đế) có bốn hành tướng: Tận, diệt, diệu, xuất.  Quán đạo đế có bốn hành tướng: Ðạo, chánh, hành, tích (dấu).

Trong phép quán hơi thở ra vào lại có mười sáu hành tướng.  1- Quán hơi thở vào, 2- Quán hơi thở ra, 3- Quán hơi thở dài, thở ngắn, 4- Quán hơi thở chạy khắp thân, 5-  Trừ các thân hành (hơi thở), 6-  Thọ hỷ, 7-  Thọ lạc, 8-  Thọ các tâm hành, 9-  Khởi tâm mừng, 10-  Tâm khởi thu nhiếp, 11-  Tâm khởi giải thoát, 12-  Quán vô thường, 13-  Quán rã hoại, 14-  Quán lìa dục, 15-  Quán diệt, 16-  Quán vứt bỏ.

Lại có sáu niệm:  Niệm Phật là niệm đức Phật là đấng Như Lai, Ứng cúng, Chánh đẳng giác.  Như vậy đủ mười hiệu, năm niệm khác như sau sẽ nói.

Thế trí, xuất thế trí, A-la-hán, Bích-chi Phật, Bố-tát, Phật trí.  Trí tuệ như vậy biết rõ các pháp gọi là Nhất thiết chủng.

Nhất thiết pháp là:  Pháp của thức duyên, là Nhất thiết pháp.  Ðó là nhãn thức duyên sắc, nhĩ thức duyên tiếng, tỷ thức duyên mùi, thiệt thức duyên vị, thân thức duyên xúc, ý thức duyên pháp.  Duyên mắt, duyên sắc, duyên nhãn thức cho đến duyên ý, duyên pháp, duyên ý thức, ấy gọi là Nhất thiết pháp, là pháp của các thức duyên.

Lại nữa, pháp của trí duyên là Nhất thiết pháp.  Ðó làkhổ trí biết khổ, tập trí biết tập, đạo trí biết đạo.  Thế trí biết khổ, tập, tận, đạo và hư không, chẳng phải thường duyên Diệt đế.  Ấy là pháp của trí duyên.

Lại nữa, hai pháp thu nhiếp hết thảy pháp là:  Pháp sắc, pháp vô sắc.  Pháp có thể thấy, pháp không thể thấy; pháp có đối ngại, pháp không đối ngại; hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi;tương ưng với tâm, không tương ưng với tâm; tương ưng với nghiệp, không tương ưng với nghiệp (trong tâm pháp, trừ tư tâm sở, tất cả đều tương ưng, vì nghiệp tức là tư cho nên trừ), pháp gần, pháp xa v.v... Các loại hai pháp như thế thu nhiếp hết thảy pháp (hiện tại và vô vi là pháp gần, vị lai, quá khứ là pháp xa).

Lại nữa, ba pháp thu nhiếp hết thảy pháp, đó là:  Thiện, bất thiện, vô ký; học, vô học, phi học phi vô học; kiến đế đoạn, tư duy đoạn, bất đoạn.

Lại nữa, ba pháp thu nhiếp hết thảy pháp là:  Năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới.  Ðem các loại ba pháp như thế thu nhiếp hết thảy pháp.

Lại có bốn pháp thu nhiếp hết thảy pháp, đó là: Pháp quá khứ, vị lai, hiện tại, pháp chẳng phải quá khứ, vị lai, hiện tại.  Pháp ràng buộc ở Dục giới, pháp ràng buộc ở Sắc giới, pháp ràng buộc ở Vô sắc giới, pháp không ràng buộc.  Pháp từ nhân thiện, pháp từ nhân bất thiện, pháp từ nhân vô ký, pháp chẳng phải từ nhân thiện, bất thiện, vô ký.  Pháp duyên, pháp duyên không duyên, pháp duyên duyên không duyên, pháp chẳng phải duyên duyên chẳng phải duyên không duyên.  Các loại bốn pháp như vậy thu nhiếp hết thảy pháp.

Lại có năm pháp thu nhiếp hết thảy pháp, đó là:  Sắc, tâm, tâm tương ưng, tâm không tương ưng và pháp vô vi.  Các loại như vậy thu nhiếp hết thảy pháp.

Lại có sáu pháp thu nhiếp hết thảy pháp, đó làPháp thấy khổ đoạn, pháp thấy tập, tận, đạo đoạn, pháp tư duy đoạn và pháp chẳng đoạn.  Các loại sáu pháp như vậy, cho đến vô lượng, thu nhiếp hết thảy pháp.  Ấy là Nhất thiết pháp.

Hỏi:   Các pháp sâu xa vi diệu không thể nghĩ bàn, hết thảy chúng sanh còn không thể biết được, huống gì một người mà muốn biết hết tất cả pháp?  Thí như có người, muốn lường đại địa và đếm giọt nước của biển cả, muốn cân núi Tu-di, muốn biết ranh giới của hư không, những điều như vậy còn không thể biết được.  Tại sao muốn dùng nhất thiết chủng để biết hết thảy pháp?

Ðáp:  Ngu si che tối rất là khổ, trí tuệ sáng suốt rất là vui.  Hết thảy chúng sanh đều không cầu đến khổ, chỉ muốn tìm vui, cho nên Bồ-tát cầu hết thảy đại trí tuệ bậc nhất mà quán hết thảy chủng để biết hết thảy pháp.  Bồ-tát ấy phát đại tâm khắp vì hết thảy chúng sanh mà cầu đại trí tuệ, cho nên muốn biết hết chủng hết thảy pháp.  Cũng như thầy thuốc vì một người hai người thì dùng một thứ thuốc hai thứ thuốc là đủ, còn nếu muốn trị bệnh của hết thảy chúng sanh thì phải dùng hết thảy thứ thuốc.  Bồ-tát cũng như vậy.  Muốn độ hết thảy chúng sanh cho nên muốn biết hết thảy chủng hết thảy pháp.  Như các pháp sâu xa vi diệu vô lượng, thì trí tuệ của Bồ-tát cũng sâu xa vi diệu vô lượng.  Trước đây trong đoạn đáp lại các vấn nạn phá bác về "người Nhất thiết trí" đã nói rộng.  Cũng như cái hòm lớn thì nắp cũng lớn.

Lại nữa, nếu không lấy lý nghĩa để cầu hết thảy pháp, thời không thể được.  Nếu lấy lý nghĩa để cầu thời không có điều gì không được.  Thí như dùi lửa với cây thời lửa bật ra, chẻ củi tìm lửa, lửa không thể có, cũng như đại địa có ranh giới, chẳng phải người Nhất thiết trí, người không có đại thần lực thời không thể biết được.  Nếu có sức thần thông lớn thời biết được ranh giới đại địa của ba ngàn đại thiên thế giới.  Nay đại địa này ở trên Kim cương, bốn phía của ba ngàn đại thiên thế giới là hư không.  Như vậy gọi là ranh giới đại địa.  Muốn cân núi Tu-di cũng như vậy.  Muốn lường hư không, chẳng phải không lượng được, nhưng hư không thì không có gì cả, cho nên không thể lường.

KINH:  Xá-lợi-phất bạch Phật rằng:  "Bạch Thế Tôn!  Bồ-tát Ma-ha-tát tại sao muốn dùng hết thảy chủng biết hết thảy pháp thì phải tập hành Bát-nhã Ba-la-mật?"

LUẬN:  Hỏi:  Phật muốn thuyết Bát-nhã Ba-la-mật nên hiện các thứ thần biến, hiện rồi thì nên thuyết liền, cớ sao để Xá-lợi-phất hỏi rồi sau mới thuyết?

Ðáp:  Hỏi rồi mới đáp, cách thức của Phật là phải như vậy. 

Lại nữa, Xá-lợi-phất biết Bát-nhã Ba-la-mật là pháp sâu xa vi diệu vô tướng, khó hiểu khó biết, tự dùng trí lực suy nghĩ nhiều cách, như quán các pháp vô thường, đó là Bát-nhã Ba-la-mật  ư?  Hay không là Bát-nhã Ba-la-mật  ư?  Vì không thể tự hiểu được cho nên hỏi.

Lại nữa, Xá-lợi-phất chẳng phải là người Nhất thiết trí, đối với trong trí tuệ của Phật, chỉ như bé con.  Như trong kinh A-bà-đàn-na nói:  "Phật trú ở Kỳ Hoàn, đi kinh hành lúc xế chiều, Xá-lợi-phất theo Phật kinh hành.  Khi ấy có con chim Cắt đuổi chim Bồ câu.  Bồ câu bay đến bên Phật, Phật kinh hành ngang qua, bóng phủ lên Bồ câu, thân Bồ câu an ổn, sợ hãi tiêu mất, không còn tiếng kêu.  Sau có bóng của Xá-lợi-phất đến, Bồ câu liền kêu lên và sợ hãi như lúc đầu.  Xá-lợi-phất bạch Phật:  "Thân Phật và thân con, đều không có ba độc, vì nhân duyên gì bóng Phật phủ lên Bồ câu thì Bồ câu im tiếng không còn sợ hãi, còn bóng của con phủ lên, thì Bồ câu kêu lên, sợ hãi như lúc đầu?"  Phật nói:  "Tập khí ba độc của ông chưa hết, cho nên khi bóng của ông phủ lên thì sợ hãi không trừ.  Ông quán xem nhân duyên trước của Bồ câu này mấy đời làm Bồ câu?"

Xá-lợi-phất liền nhập vào tam muội Túc mạng trí, quán thấy Bồø câu ấy chính từ trong loài Bồø câu đến.  Như vậy một, hai, ba đời, cho đến tám vạn đại kiếp, thường làm thân Bồø câu.  Quá đây trở về trước không còn thấy được nữa, Xá-lợi-phất từ tam muội dậy bạch Phật rằng:  "Bồø câu ấy trong tám vạn đại kiếp thường làm thân Bồø câu, quá đó về trước, con không còn biết được nữa".  Phật nói:  "Ông nếu không biết được hết đời quá khứ, thử quán xem đời vị lai, Bồø câu ấy đến lúc nào thì thoát được?"

Xá-lợi-phất liền nhập vào tam muội Nguyện trí, quán thấy Bồø câu ấy một, hai, ba đời, cho đến tám vạn đại kiếp, chưa thoát khỏi thân Bồø câu.  Quá đó trở đi, cũng không còn biết được nữa.  Từ tam muội dậy, bạch Phật:  "Con thấy Bồø câu ấy từ một, hai, ba đời, cho đến tám vạn đại kiếp, chưa thoát khỏi thân Bồø câu.  Quá đây trở đi không còn biết được nữa.  Con không biết giới hạn quá khứ, vị lai.  Vậy không hiểu Bồø câu ấy lúc nào sẽ thoát khỏi".  Phật bảo:  " Xá-lợi-phất!  Bồø câu ấy trừ hạng mức mà các Thanh-văn và Bích-chi Phật biết được, lại còn trải qua hằng hà sa đại kiếp, làm thân Bồø câu, khi tội hết mới được thoát khỏi, xoay vần mãi trong năm đường, sau được làm thân người, trải qua trong năm trăm đời mới được lợi căn.  Lúc ấy có Phật, độ vô lượng vô số chúng sanh, sau đó vào Vô-dư Niết-bàn.  Giáo pháp để lại ở đời, người ấy (hậu thân Bồ câu) thọ năm giới Ưu-bà-tắc, theo các Tỳ-kheo nghe tán thán công đức Phật, bấy giờ mới phát tâm, nguyện được làm Phật, vậy sau ba A-tăng-kỳ kiếp, thực hành sáu Ba-la-mật, mười địa đầy đủ, được làm Phật, độ vô lượng chúng sanh xong mà vào Niết-bàn.

Khi ấy, Xá-lợi-phất hướng đến Phật sám hối, bạch Phật rằng:  "Ðối với một con chim, con còn không thể biết gốc ngọn của nó, huống gì các pháp?  Con nếu biết trí tuệ của Phật như vậy, thì vì trí tuệ Phật mà con thà vào địa ngục chịu vô lượng khổ, không cho là khó".

Như vậy v.v... đối với các pháp vì không hiểu cho nên hỏi.

CHƯƠNG 17

GIẢI THÍCH:  ÐÀN BA-LA-MẬT

KINH:  Phật bảo:  "Xá-Lợi-Phất!  Bồ-tát Ma-ha-tát do không trú pháp mà trú trong Bát-nhã Ba-la-mật, vì không có gì xả mà được đầy đủ Ðàn Ba-la-mật.  Vì người cho, người nhận và tài vật đều bất khả đắc vậy".
 
 

LUẬN:  Hỏi:  Bát-nhã Ba-la-mật là pháp những pháp gì?

Ðáp:   Có người nói:  Tuệ căn vô lậu là tướng Bát-nhã Ba-la-mật, vì cớ sao? Tuệ căn là bậc nhất trong các tuệ, nên gọi là Bát-nhã Ba-la-mật?  Vì tuệ căn vô lậu là bậc nhất, nên tuệ căn vô lậu gọi là Bát-nhã Ba-la-mật.

Hỏi:   Nếu Bồ-tát chưa dứt hết kiết sử, làm sao thực hành tuệ vô lậu?

Ðáp:  Bồ-tát tuy chưa dứt kiết sử, thực hành vô lậu Bát-nhã Ba-la-mật tương tự, cho nên được gọi là thực hành vô lậu Bát-nhã Ba-la-mật.  Thí như người Thanh-văn thực hành noãn pháp, đảnh pháp, nhẫn pháp, thế đệ nhất pháp, trước tiên thực hành vô lậu tương tự, sau mới dễ được sanh ra khổ pháp trí nhẫn.

Có người nói:  "Bồ-tát có hai hạng:  Có hạng dứt kiết sử được thanh tịnh; có hạng chưa dứt kiết sử, không được thanh tịnh.  Bồ-tát dứt kiết sử được thanh tịnh, thì có thể thực hành vô lậu Bát-nhã Ba-la-mật.

Hỏi:  Nếu Bồ-tát đã dứt kiết sử, được thanh tịnh , sao còn phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật?

Ðáp:  Tuy dứt kiết sử, mà mừơi địa chưa viên mãn, chưa trang nghiêm Phật độ, chưa giáo hóa chúng sanh, thế cho nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật. 

Lại nữa, dứt kiết sử có hai:  Một là dứt tâm ba độc, không đắm trước ngũ dục của cõi Người cõi Trời, hai là tuy không đắm trước ngũ dục của cõi Người cõi Trời, nhưng đối với ngũ dục công đức quả báo của Bồ-tát, chưa thể xả ly.  Bồ-tát như vậy, nên phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật.

Thí như Trưởng lão A-nê-lô-đậu, lúc tọa thần ở trong rừng.  Thiên nữ Tịnh Ái v.v... đem thân sạch đẹp đến thử A-nê-lô-đậu. A-nê-lô-đậu nói: "Các chị làm thành sắc xanh đi đến, không dùng tạp sắc, nên muốn quán bất tịnh, không thể quán được.  Sắc vàng, đỏ, trắng cũng như vậy".

Khi ấy A-nê-lô-đậu nhắm mắt không nhìn mà nói rằng:  "Các chị đi cho xa".  Các thiên nữ liền biến mất không hiện.

Thân hình phước báo của Trời còn như vậy, huống là vô lượng công đức quả báo ngũ dục của Bồ-tát?

Lại như vua Chân-đà-ra (Indra) cùng với tám vạn bốn ngàn Chân-đa-ra đi đến chỗ Phật, gảy đờn ca tụng để cúng dường Phật.  Bấy giờ núi chúa Tu-di và cây cối các núi, nhân dân, cầm thú, hết thảy đều múa.  Ðại chúng ở bên Phật, cho đến Ðại Ca-diếp đều không thể ngồi yên trên tòa.  Lúc ấy Bồ-tát Thiên Tu hỏi:  "Trưởng lão Ðại Ca-diếp bậc kỳ túc cao niên, bậc nhất về hạnh tu mười hai pháp đầu đà, tại sao không thể ngồi yên trên tòa?"  Ðại Ca-diếp nói:  "Ngũ dục của ba cõi không thể làm lay động tôi, nhưng đây là vì các công đức thần thông quả báo của Bồ-tát khiến tôi như vậy, chứ chẳng phải tôi có tâm động, không thể tự an.  Thí như núi Tu-di, gió thổi bốn bề không thể làm lay động, nhưng đến khi đại kiếp tận diệt, có gió Tỳ-lam nổi lên thì như thổi cỏ mục".

Do các việc như vậy, nên biết trong hai thứ kiết sử, có một thứ chưa dứt hết.  Những Bồ-tát như vậy, nên phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, ấy là trong A-tỳ-đàm nói.

Lại có người nói:  "Bát-nhã Ba-la-mật là hữu lậu tuệ, vì cớ sao?  Vì Bồ-tát khi đến dưới cội Bồ đề mới dứt hết kiết sử.  Trước đó, tuy có đại trí tuệ, có vô lượng công đức mà các phiền não chưa dứt hết.  Thế cho nên nói Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát là trí tuệ hữu lậu.

Lại có người nói:  "Từ sơ phát tâm cho đến khi ngồi dưới cội Ðạo thọ, những trí tuệ có được ở khoảng trung gian đó, gọi là Bát-nhã Ba-la-mật.  Ðến khi thành Phật, thì Bát-nhã Ba-la-mật ấy đổi lại gọi là Tát-bà-nhã".

Lại có người nói:  "Trí tuệ hữu lậu vô lậu của Bồ-tát đều gọi là Bát-nhã Ba-la-mật, vì cớ sao?  Vì Bồ-tát quán Niết-bàn, hành phật đạo.  Do việc như vậy, nên trí tuệ của Bồ-tát phải là vô lậu.  Lại nữa vì chưa dứt hết kiết sử, việc phải làm chưa làm xong, nên gọi là hữu lậu".

Lại có người nói:  "Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát là vô lậu vô vi, không thể thấy, không đối ngại".

Lại có người nói:  "Bát-nhã Ba-la-mật ấy, là không có tướng gì có thể nắm bắt, hoặc có hoặc không, hoặc thường, hoặc vô thường, hoặc không, hoặc thật.  Bát-nhã Ba-la-mật ấy không nhiếp thuộc ấm, giới, nhập, chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, chẳng phải pháp, chẳng phải phi pháp, không thủ, không xả, không sanh, không diệt, ra ngoài bốn câu có không, là không dính mắc, thí như ngọn lửa, bốn phía không thể đụng đến, vì làm cháy tay.  Tướng Bát-nhã Ba-la-mật cũng như vậy, không thể đụng đến vì tà kiến bị đốt cháy vậy.

Hỏi:  Các người trên nói về Bát-nhã Ba-la-mật như vậy, người nào nói đúng?

Ðáp: Có người nói:  "Mỗi người đều có lý, đều là đúng".  Như kinh nói năm trăm Tỳ-kheo mỗi người đều nói về nhị biên và trung đạo nghĩa.  Phật nói họ đều có đạo lý.

Có người nói:  "Người trả lời sau cùng là đúng, vì cớ sao?  Vì không thể phá, không thể hoại.  Nếu có pháp bằng như ly hào, là đều có sai lầm, có thể phá.  Nếu nói không pháp, cũng có thể phá.  Trong Bát-nhã này, có cũng không, không cũng không, chẳng phải có chẳng phải không cũng không.  Lời nói như vậy cũng không, ấy gọi là pháp tịch diệt vô lượng, không hý luận.  Cho nên không thể phá, không thể hoại, ấy gọi là chơn thật Bát-nhã Ba-la-mật, hơn cả, không gì vượt qua được.  Cũng như Chuyển luân Thánh vương, hàng phục các kẻ địch mà không tự cao.  Bát-nhã Ba-la-mật cũng như thế, có thể phá hết thảy ngữ ngôn hý luận, mà chẳng có gì phá.  Lại nữa, từ đây về sau, trong các phẩm, có nhiều lối cắt nghĩa thuyết về Bát-nhã Ba-la-mật, đều là thật tướng.  Như vậy, không trú pháp mà trụ trong Bát-nhã Ba-la-mật, có thể đầy đủ sáu Ba-la-mật.

Hỏi:  Thế nào không trú pháp mà trụ trong Bát-nhã Ba-la-mật, có thể đầy đủ sáu Ba-la-mật?

Ðáp:  Bồ-tát như vậy quán hết thảy chẳng phải thường, chẳng phải vô thường, chẳng phải khổ, chẳng phải vui, chẳng phải ngã, chẳng phải vô ngã, chẳng phải sanh diệt, chẳng phải không sanh diệt.  Như vậy trú trong thậm thâm Bát-nhã Ba-la-mật, mà đối với tướng Bát-nhã Ba-la-mật cũng chẳng phải chấp thủ, ấy gọi là không trú pháp mà trú.

Hỏi:  Nếy không chấp thủ tướng Bát-nhã Ba-la-mật, thì tâm không dính mắc.  Như Phật đã nói:  "Trong hết thảy các pháp, dục là gốc nó".  Nếu không chấp thủ thì làm sao đầy đủ sáu Ba-la-mật?

Ðáp:  Bồ-tát vì thương xót chúng sanh nên trước tiên lập thệ nguyện:  "Ta quyết sẽ độ thoát hết thảy chúng sanh.  Do sức tinh tấn Ba-la-mật, nên tuy biết các pháp bất sanh bất diệt như tướng Niết-bàn, mà lại tu hành các công đức, đầy đủ sáu Ba-la-mật, vì cớ sao?  Vì không trú pháp mà trú Bát-nhã Ba-la-mật.
 
 

CHƯƠNG 18

GIẢI THÍCH:  TÁN THÁN ÐÀN BA-LA-MẬT

Hỏi:  Bố thí có những lợi ích gì, mà Bồ-tát trú trong Bát-nhã Ba-la-mật thì Ðàn Ba-la-mật được đầy đủ viên mãn?

Ðáp:  Bố thí có đủ thứ lợi ích.  Bố thí là kho báu, thường theo dõi người.  Bố thí làm diệt khổ, đem vui cho người. Bố thí là kẻ đánh xe giỏi mở bày con đường chư thiên.  Bố thí là điệu phù tốt thu nhiếp các người lành (thu nhiếp người lành cùng làm nhân duyên).  Bố thí là an ổn, khi sắp mệnh chung tâm không sợ hãi.  Bố thí là tướng từ tâm, hay cứu chúng sanh.  Bố thí là nhóm điều vui, hay phá giặc khổ.  Bố thí là đại tướng hay dẹp kẻ địch xan tham.  Bố thí là diệu quả được trời người ưa thích.  Bố thí là con đường thanh tịnh, hiền thánh dạo đi.  Bố thí là cửa chứa phước đức lành.  Bố thí là cái duyên để xây dựng nghiệp, quy tụ chúng.  Bố thí là hạt giống thiện hành thọ quả.  Bố thí là phước nghiệp, tướng của người lành.  Bố thí phá nghèo cùng, dứt ba đường ác.  Bố thí hay trọn vẹn được quả phước lạc.  Bố thí là cái duyên ban đầu của Niết-bàn, là pháp thiết yếu để đi vào trong nhóm người lành, là nguồn phủ của sự tán thán khen ngợi, là công đức để vào giữa chúng không khó khăn, là hang nhà của tâm không hối hận, là căn bản của thiện pháp  đạo hành, là rừng rậm của mọi điều hoan lạc, là ruộng phước của giàu sang an ổn, là bến bờ của sự đắc đạo Niết-bàn, là sở hành của Thánh nhân, đại sĩ, trí giả, là chỗ bắt chước của các người kém đức ít biết.

Lại nữa, ví như nhà bị lửa cháy, người khôn ngoan biết rõ hình thế, lửa chưa đến kịp, gấp đem tài vật ra ngoài; nhà tuy bị cháy hết mà tài vật vẫn còn, để sau làm nhà lại.  Người ưa bố thí cũng như vậy.  Biết thân mong manh, tài vật vô thường, lo tu phước kịp thời, giống như từ trong lửa đem tài vật ra, đời sau được hưởng vui.  Cũng như người kia còn sửa lại nghiệp nhà, phước tốt tự an vui.  Người u mê thì chỉ biết tiếc cái nhà, vội tìm cách cứu chữa.  Cuồng ngu mất trí, không lường thế lửa, gió mạnh cháy bừng, đất đá cháy sém, giữa tiếng ầm vang, hỏng hết mất sạch.  Nhà đã không cứu được, mà tài vật cũng mất hết, đói rét lo khổ suốt đời.  Người có tâm tham tiếc cũng như vậy.  Không biết thân mạng vô thường, khó bảo toàn giây lát, mà lại cứ gom chứa giữ gìn ái tiếc, chết đến không hẹn, bỗng chốc chết mất, thân mình cùng cây đất đồng trôi đi, của cải cùng vật ủy thác đều bỏ hết.  Cũng như người ngu, lo khổ mất hết sanh kế.

Lại nữa, người đại tuệ, bậc hữu tâm mới hay giác ngộ, biết thân như huyễn, tiền của không thể bảo toàn; vạn vật vô thường, chỉ có phước đức là có thể nương cậy, đưa người ra khỏi khổ, là bến thông đạo lớn.

Lại nữa, đại nhân đại tâm hay đại bố thí, hay tự lợi mình.  Tiểu nhân, tiểu tâm, không thể ích người cũng không có hậu với mình.

Lại nữa, dũng sĩ gặp địch, chắc mong nuốt sống; người trí tâm huệ, được ngộ lý sâu xa; kẻ giặc xan lẩn tuy mạnh, cũng bẻ gãy được, quyết khiến như ý.  Gặp phước điền tốt, gặp thời tiết đẹp (Lúc cần bố thí thì bố thí, nếu không làm là bỏ mất thời tiết) rõ việc ứng lòng, hay đại bố thí.

Lại nữa, người ưa bố thí, được người kính phục.  Như mặt trăng mới mọc chẳng ai không ưa.  Tiếng tốt danh lành đồn khắp thiên hạ, được người quy ngưỡng, mọi người đều tin.  Người ưa bố thí, được quý nhân tưởng nhớ, tiện nhân kính trọng.  Khi sắp mạng chung, tâm không sợ hãi.  Quả báo như vậy, được trong đời này, thí như trồng hoa; có quả lớn vô lượng, là phước của đời sau, trong vòng sanh tử luân chuyển, qua lại năm đường, không có người thân để có thể trông cậy, chỉ có phước bố thí, hoặc sanh lên trời, trong loài người, được quả báo thanh tịnh, đều do bố thí.  Voi ngựa súc sanh được nuôi nấng tốt cũng là do bố thí mà được.  Ðức của bố thí đưa đến giàu sang hoan lạc, người trì giới thì được sanh lên trời, thiền trí tâm tịnh, không có nhiễm trước, thời được đạo Niết-bàn.  Phước của bố thí là tư lương của đạo Niết-bàn.

Niệm tưởng bố thí nên hoan hỷ, hoan hỷ nên nhất tâm, nhất tâm quán lý sanh diệt vô thường nên đắc đạo.  Cũng như người mong có bóng mát mà trồng cây, hoặc mong có hoa, hoặc mong có quả mà trồng cây.  Bố thí vì mong được quả báo cũng như vậy.  Ðời này, đời sau vui như mong bóng mát.  Ðạo Thanh-văn, Bích-chi Phật như hoa, thành Phật như quả, ấy là các thứ công đức của bố thí.
 
 

CHƯƠNG 19 

GIẢI THÍCH:  TƯỚNG CỦA ÐÀN BA-LA-MẬT

Hỏi:  Sao gọi là Ðàn?

Ðáp:  Ðàn gọi là bố thí. Tâm tương ưng với tư tâm sở thiện; ấy gọi là Ðàn.

Có người nói:  "Tư tâm sở thiện, khởi lên thân nghiệp, khẩu nghiệp, ấy gọi là Ðàn".

Có người nói:  "Có lòng tin, có phước điền, có tài vật, khi cả ba sự hòa hợp, tâm sanh pháp "xả", có thể phá hoại xan tham; ấy gọi là Ðàn.  Thí như pháp "từ", quán thấy chúng sanh không vui mà tâm sanh thương.  Tâm sở pháp bố thí cũng như vậy.  Ba sự hòa hợp, tâm sanh pháp "xả", có thể phá hoại xan tham.

Ðàn có ba thứ:  Hoặc hệ thuộc theo Dục giới, hoặc hệ thuộc theo Sắc giới; hoặc không hệ thuộc (thánh nhân làm bố thí là không hệ thuộc).  Là pháp tương ưng với tâm, theo tâm hành động cùng với tâm sanh, chẳng phải là sắc pháp, có thể làm duyên.  Chẳng phải nghiệp, nhưng tương ưng với nghiệp, theo nghiệp hành động, cùng với nghiệp sanh; chẳng phải là nghiệp báo đời trước sanh.

Hai lối tu nên tu, là hành tu và đắc tu.

Hai lối chứng là thân chứng và tuệ chứng.

Hoặc tư duy đoạn, hoặc chẳng đoạn, hai kiến đoạn (Dục giới, Sắc giới tận đoạn).  Là pháp có giác có quán, phàm phu và thánh nhân cùng tu hành.

Các nghĩa như vậy v.v... có phân biệt nói rộng ở trong A-tỳ-đàm.

Lại nữa, Thí có hai thứ:  Có thanh tịnh và không thanh tịnh.  Thí không thanh tịnh là:  Hàng ngu si thí mà không hiểu gì; hoặc có khi vì cầu tài nên thí; hoặc vì sợ hiềm trách nên thí; hoặc vì muốn cầu ý người nên thí; hoặc sợ chết nên thí; hoặc dối người để cho họ mừng nên thí; hoặc tự cho giàu sang nên phải thí; hoặc tranh hơn nên thí; hoặc ganh ghét sân si nên thí; hoặc kiêu mạn tự cao nên thí; hoặc vì danh dự nên thí; hoặc vì chú nguyện nên thí, hoặc giải trừ suy hoại cầu tốt lành nên thí; hoặc vì quy tụ đông người nên thí; hoặc khinh hèn không cung kính nên thí.  Các thứ thí như vậy v.v... gọi là thí không thanh tịnh.

Thí thanh tịnh là trái ngược lại với trên, gọi là thí thanh tịnh.

Lại nữa, vì đạo nên thí, tâm sanh thanh tịnh; không các kiết sử; không cầu quả báo đời này đời sau, cung kính thương xót; ấy gọi là thí  thanh tịnh.  Thí thanh tịnh là tư lương đưa đến đạo Niết-bàn; thế cho nên nói vì đạo nên thí.  Nếu chưa được Niết-bàn, sự thí ấy là các nhân của lạc bảo ở cõi trời cõi người.  Như hoa Anh lạc, mới thành chưa hoại, hương thơm tinh khiết tươi đẹp.  Vì Niết-bàn mà tịnh thí, được hưởng quả báo, cũng như vậy.  Như Phật nói:  "Ðời có hạng người khó được:  Một là trong hàng xuất gia, vị Tỳ-kheo được phi thời giải thoát; hai là trong hàng tại gia, kẻ bạch y hay bố thí thanh tịnh."

Tướng bố thí thanh tịnh ấy, cho đến vô lượng đời, đời đời không mất.  Ví như bằng khoán, không khi nào mất.  Quả của sự bố thí ấy, khi nhân duyên hòa hợp bèn có.  Cũng như cây gặp được thời tiết liền có hoa lá quả trái.  Nếu thời tiết chưa đến, tuy có nhân mà không có quả.  Pháp bố thí ấy, nếu để cầu đạo, có thể đưa đến nhân đạo, vì sao?  Vì kiết sử diệt hết mới gọi là Niết-bàn.  Ðương khi bố thí, các kiết sử được mỏng bớt, thì có thể giúp cho Niết-bàn.

Ðối với vật bố thí không tiếc cho nên trừ keo kiệt; kính niệm người thọ nhận cho nên trừ tật đố; trực tâm bố thí cho nên trừ nịnh hót quanh co; nhất tâm bố thí cho nên  trừ giao động; suy nghĩ sâu bố thí cho nên trừ hối hận; quán công đức của người thọ nhận cho nên trừ tâm ái; thương yêu người thọ nhận cho nên trừ sân; cung kính người thọ nhận cho nên trừ kiêu mạn; biết hành thiện pháp cho nên  trừ vô minh; tin có quả báo cho nên trừ tà kiến; biết quyết chắc có quả báo cho nên trừ nghi.  Các thứ phiền não bất thiện như vậy, khi bố thí đều bị mỏng đi, mà các thứ thiện pháp đều có được.

Khi bố thí, sáu căn thanh tịnh, tâm thiện dục phát sanh nên trong tâm thanh thịnh; quán công đức quả báo nên tín tâm phát sanh; thân tâm nhu nhuyến cho nên hỷ lạc phát sanh; hỷ lạc phát sanh nên được nhất tâm; được nhất tâm nên trí tuệ chơn thật phát sanh.  Các thiện pháp như vậy thảy đều có được.

Lại nữa, khi bố thí, trong tâm phát sanh Tám chánh đạo tương tợ.  Tin quả báo bố thí nên có được Chánh kiến; trong chánh kiến  suy nghĩ không tán loạn nên được Chánh tư duy; thanh tịnh nói năng nên được Chánh ngữ; thanh tịnh thân hành nên được Chánh nghiệp; không cầu quả báo nên được Chánh mạng; tâm siêng bố thí nên được Chánh phương tiện (tinh tấn); niệm tưởng bố thí không bỏ nên được Chánh niệm; tâm trụ một nơi không tán loạn nên được Chánh định.  Như vậy ba mươi bảy phẩm thiện pháp tương tợ phát sanh trong tâm.

Lại nữa, có người bố thí, ấy là nhân duyên của ba mươi hai tướng, vì cớ sao?  Khi bố thí giữ tâm kiên cố nên được tướng dưới bàn chân bằng phẳng đứng vững.  Khi bố thí, có năm sự vây quanh người thọ nhận, là nghiệp nhân duyên về quyến thuộc, nên được tướng bánh xe dưới bàn chân.  Do sức đại dõng mãnh bố thí, nên đuợc tướng gót chân rộng phẳng.  Bố thí nhiếp phục người, nên được tướng mạn lưới giữa các ngón tay, chân.  Bố thí thức ăn uống ngon lành, nên được tướng tay chân mềm mại, bảy chỗ nơi thân đầy đặn. Bố thí để lợi ích mạng sống, nên được tướng ngón tay dài, thân không cong, to lớn ngay thẳng.  Khi bố thí nói rằng ta sẽ đem cho, tâm bố thí tăng dần, nên được tướng mu bàn chân cao, lông xoay lên trên.  Khi bố thí, người thọ nhận mong cầu, thì một lòng vui cho, ân cần hứa hẹn, để chắc chắn mau được, nên được tướng bắp đùi như nai Y-nê-diên.  Không khinh không giận người đến xin, nên được tướng cánh tay dài quá gối. Theo ý người xin mà thí, không đợi nói ra, nên được tướng mã âm tàng.  Bố thí y phục, đồ nằm tốt, vàng bạc, trân bảo, nên được tướng thân kim sắc, tướng da mỏng.  Khi bố thí thích hợp với ý của người trước mặt, khởi lên nghiệp nhân duyên của sự tự tại, nên được tướng mỗi lỗ chân lông mọc một sợi lông, tướng lông trắng ở giữa hai chân mày.  Người xin cần gì, liền nói sẽ cho, do nghiệp ấy nên được tướng thân trên tròn trịa như vai Sư tử.  Gặp người bệnh thì cho thuốc, gặp người đói khát thì cho ăn uống, khởi lên nghiệp nhân duyên ít bệnh ấy nên được tướng dưới hai nách đầy đặn, tướng chất vị tối thượng (trong miệng).  Khi bố thí cũng khuyên người bố thí mà an ủi chỉ vẻ con đường bố thí cho họ, nên được tướng nhục kế, tướng thân tròn trịa như Ni-câu-lô.  Có người đến xin, khi có ý muốn cho êm ái nói thật, quyết chắc cho không dối, nên được tướng lưỡi rộng dài, tướng âm thanh thanh tịnh, tướng âm thanh như tiếng chim Ca-lăng-tần-già.  Khi bố thí nói như thật, nói có lợi ích, nên được tướng hai má như Sư tử.  Khi bố thí cúng dường người thọ nhận, tâm thanh tịnh, nên được tướng răng trắng đều nhau.  Khi bố thí nói thật, nói lời hòa hợp, nên được tướng răng khít vào nhau, bốn mươi hai cái.  Khi bố thí không giận, tâm không đắm trước, tâm bình đẳng đối với người kia, nên cảm được tướng con mắt trong xanh, tướng mí mắt như mắt trâu chúa...  Ấy là gieo trồng nhân duyên về ba mươi hai tướng.

Lại nữa, lấy bảy báu, nhân dân, xe cộ, vàng bạc, đèn đuốc, phòng xá hương hoa mà bố thí nên được làm Chuyển luân Thánh vương, bảy báu đầy đủ.

Lại nữa, bố thí đúng thời nên quả báo cũng tăng thêm nhiều.  Như Phật dạy:  "Bố thí cho người đi xa, cho người từ xa đến, cho người bệnh, cho người nuôi bệnh, bố thí khi gặp nạn gió rét, ấy là bố thí đúng thời.

Lại nữa, khi bố thí tùy theo sự cần thiết theo địa phương mà thí, nên được quả báo tăng nhiều.

Lại nữa, ở giữa đường trống mà thí, được phước tăng nhiều.  Thường  bố thí không bỏ, thì được quả báo tăng nhiều.  Theo chỗ ưa muốn của người xin mà thí, thì được phước tăng nhiều.  Bố thí vật nặng, thì được phước tăng nhiều, như thí tinh xá,vườn rừng, ao tắm v.v... nếu thí cho người làng thì được quả báo thêm nhiều.  Nếu thí cho tăng thì được quả báo thêm nhiều.  Nếu người cho và người nhận đều có đức thì quả báo thêm nhiều.  Ðủ thứ nghinh đón cung kính người thọ nhận, thì được quả báo thêm nhiều.  Thí vật khó kiếm được thì được phước thêm nhiều.  Tùy vật có được đều có thể thí hết, thì được phước thêm nhiều.  Ví như ở trong thành Phất-ca-la của nước Ðại-nhục-chi, có một thợ vẽ tên là Thiện-na, đi đến nước Ða-lợi-đà-na ở phương đông, làm khách vẽ suốt mười hai năm, được ba mươi hai lượng vàng, đem về nước cũ, ngang qua thành Phất-ca-la, nghe có tiếng trống mở đại hội, đi đến trông thấy Tăng chúng, liền sanh lòng tin thanh tịnh, hỏi thầy Duy-na rằng:  "Trong chúng này cần bao nhiêu vật thì đủ một ngày ăn?"  Thầy Duy-na đáp:  "Ba mươi lượng vàng thì đủ một ngày ăn".

Người thợ vẽ liền lấy ba mươi lượng vàng có được, giao thầy Duy-na và nói:  "Giúp tôi làm một ngày ăn, sáng mai tôi sẽ đi về nhà".

Người thợ vẽ với hai tay không mà trở về nhà, vợ anh ta hỏi:  "Mười hai năm làm nên được thứ gì?"  Ðáp:  "Ðược ba mươi lượng vàng".  Người vợ liền hỏi:  "Ba mươi lượng vàng nay đâu rồi?"  Ðáp:  "Ðã gieo trong ruộng phước".  Vợ hỏi:  " Ruộng phước gì?"  Ðáp:  "Thí cho chúng Tăng".  Người vợ liền trói chồng đem đến cho quan trị tội.  Ðại quan xử đoán hỏi cớ sự.  Người vợ đáp:  "Chồng tôi si cuồng, suốt mười hai năm làm được ba mươi lượng vàng, không thương xót vợ con mà lại đem cho hết người khác.  Y như luật quan, bèn trói đưa đến".   Ðại quan hỏi người chồng:  "Ngươi sao không cung cấp vợ con, mà lại đem cho người khác?"  Ðáp:  "Ðời trước tôi không làm công đức nên đời này nghèo chịu đủ cay đắng, đời này gặp ruộng phước, nếu không gieo phước thì đời sau còn nghèo nữa; cứ nghèo tiếp nghèo mãi không biết ngày nào thoát khỏi.  Tôi nay muốn dứt ngay sự nghèo cùng, cho nên đem hết vàng mà thí cho Tăng chúng".

Ðại quan là một vị Ưu-bà-tắc, có lòng tin Phật thanh tịnh, nghe lời ấy xong, khen rằng:  "Ấy là rất khó!  Siêng năng khó nhọc mới có được một ít vật ấy, mà đem thí cho hết chúng Tăng, ngươi thật là người thiện!"  Liền cởi chuỗi Anh lạc trên thân và xe ngựa, với một thôn đem cho người nghèo ấy, mà nói rằng:  "Người mới thí chúng Tăng, chúng Tăng chưa ăn, ấy là hạt lúa chưa gieo mà mầm đã mọc, quả báo lớn đương ở kế sau vậy!"  Do vậy nên nói thí hết vật khó kiếm được, thì phước rất nhiều.

Lại nữa, có thứ bố thí của thế gian, có thứ bố thí của xuất thế gian, có thứ bố thí được Thánh nhân khen ngợi, có thứ bố thí không được Thánh nhân khen ngợi, có thứ bố thí của Phật Bồ-tát, có thứ bố thí của Thanh-văn.

Thế nào là bố thí của thế gian?  Người phàm phu bố thí, cũng như Thánh nhân khởi tâm hữu lậu bố thí; ấy gọi là thế gian thí.

Lại nữa, có người nói:  "Người phàm phu bố thí; ấy là thế gian thí.  Thánh nhân tuy tâm hữu lậu bố thí, nhưng vì để dứt kiết sử nên gọi là xuất thế gian thí, vì cớ sao?  Vì Thánh nhân ấy được Vô tác tam muội vậy.

Lại nữa, thế gian thí là không thanh tịnh, xuất thế gian thí là thanh tịnh.  Hai thứ kiết sử một thuộc ái, một thuộc kiến.  Bị hai thứ kiết sử sai khiến là thế gian thí;  không bị hai thứ kiết sử ấy, là xuất thế gian thí.  Nếu có ba thứ (người cho, người nhận, tài vật) chướng ngại ràng buộc tâm, là thế gian thí, vì cớ sao?  Các pháp nhân duyên thật không có tự ngã, mà nói là ta cho, kia nhận, cho nên gọi là thế gian thí.

Lại nữa, ta không có chỗ nhất định.  Lấy ta làm kia, kia cho là không phải, lấy kia làm ta, ta cho là không phải.  Vì là không nhất định, nên thật không có ngã (ta).  Vật thí là do nhân duyên hòa hợp mà có, không một vật nào đơn độc tự có; như lụa, vải, do các duyên hợp lại mà thành, bỏ tơ bỏ sợi thời không có lụa.  Các pháp cũng như vậy.  Nhất tướng vô tướng, tướng thường tự không, nhưng người ta móng tưởng niệm, chấp cho là có, điên đảo không thật, ấy là thế gian thí.  Tâm không có ba chướng ngại, thật biết rõ pháp tướng, tâm không điên đảo; ấy là xuất thế gian thí.  Xuất thế gian thí được Thánh nhân khen ngợi, thế gian thí không được Thánh nhân khen ngợi.

Lại nữa, thanh tịnh thí thì không lẫn lộn các kiết sử ô cẩn, đúng như thật tướng các pháp, là được Thánh nhân khen ngợi.  Không thanh tịnh thí, thì lẫn lộn các kiết sử, tâm điên đảo chấp đắm, là không được Thánh nhân khen ngợi.

Lại nữa, thật tướng và trí tuệ hòa hợp mà bố thí, là được Thánh nhân khen ngợi; nếu không như vậy, là không được Thánh nhân khen ngợi.

Lại nữa, không vì chúng sanh cũng không vì biết thật tướng các pháp, mà chỉ cầu thoát khỏi sanh già bệnh chết nên thí; ấy là Thanh-văn thí.  Vì chúng sanh, cũng vì biết thật tướng các pháp nên thí; ấy là chư Phật Bồ-tát thí.  Ðối với các công đức không thể đầy đủ, chỉ mưốn được chút ít phần; ấy là Thanh-văn thí.  Muốn đầy đủ viên mãn hết thảy các công đức; ấy là chư Phật Bồ-tát thí.  Vì sợ già bệnh chết nên thí; ấy là Thanh-văn thí.  Vì bảo trợ Phật đạo, vì hóa độ chúng sanh, không vì sợ già bệnh chết mà thí; ấy là chư Phật Bồ-tát thí.  Trong đây nói về Bồ-tát Bản Sanh kinh.  Như trong kinh A-bà-đà-na nói:  "Xưa trong châu Diêm-phù-đề, có vị vua tên là Bà-la-bà.  Bấy giờ có Bà-la-môn Bồ-tát tên là Vi-la-ma, là thầy của Quốc vương, dạy vua thực hành pháp Chuyển luân Thánh vương. Vi-la-ma giàu có vô lượng, trân châu bảo đầy đủ, suy nghĩ rằng:  "Người đời cho ta là sang, tài của giàu có vô lượng, làm lợi ích chúng sanh.  Nay chính là đúng lúc hãy nên bố thí lớn.  Giàu sang tuy vui mà hết thảy vô thường, tài của là chung của cả năm nhà (nước, lửa, vua quan, đạo tặc, con bất hiếu) khiến lòng người tán loạn, khinh động không yên định.  Giống như con khỉ không chút ở yên. Mạng người chóng qua nhanh hơn điển chớp.  Thân nngười vô thường, là chỗ tụ đọng các thứ khổ.  Vì vậy nên thực hành bố thí.

Suy nghĩ như vậy, tự tay viết lời tỏ bày, phổ cáo cho các Bà-la-môn và hết thảy người xuất gia trong cõi Diêm-phù-đề:  Mong đều đến họp tại nhà tôi, tôi muốn mở đại hội suốt mười hai năm, cơm, nước, thuyền đi, lấy cao sữa làm ao, bún gạo làm núi; váng dầu làm ngòi rạch; y phục, ăn uống, đồ thuốc thang đều sắm rất tốt.  Quá mười hai năm lại muốn đem bố thí tám muôn bốn ngàn voi trắng; lấy mai tê giác và vàng trang sức, quấn bằng danh bảo, dựng cờ lớn bằng vàng, có bốn báu trang nghiêm.  Tám muôn bốn ngàn ngựa; cũng lấy mai tê giác và vàng trang sức, có bốn báu quấn quanh.  Tám muôn bốn ngàn xe đều  bằng bạc, lưu ly, pha lê, châu báu trang sức, phủ bằng da sư tử, cọp beo, hoặc bạch kiếm bà-la, bảo hiến trang sức xen lộn để cho trang nghiêm.  Tám muôn bốn ngàn giường tủ bảo tạp sắc chằng chịt; các thứ mền nệm, mềm mại mịn láng, để trang sức; gối đỡ, mền gấm, đặt ở hai đầu giường; y phục tốt đẹp, đều có đủ cả.  Tám muôn bốn ngàn cái bát vàng đựng đầy lúa bạc.  Bát lưu ly đựng lúa pha lê, bát pha lê đựng lúa lưu ly.  Tám muôn bốn ngàn bò sữa, mỗi con bò lấy ra một hộc sữa, móng sừng nó thì trang sức bằng vàng, đắp bằng lụa trắng.  Tám muôn bốn ngàn mỹ nữ, đoan chánh phước đức, đều lấy ngọc bạch, danh bảo, anh lạc đeo thân.  Ðây lược nêu vài điều cốt yếu như vậy, không thể kể xiết.

Bấy giờ, vua Bà-la-bà và tám muôn bốn ngàn tiểu quốc vương, cùng các thần dân, hào hiệt, trưởng giả, đều lấy mười vạn tiền vàng củ, di tặng, khuyến trợ, để thiết bày cuộc tế như pháp đó.  Bố thí đầy đủ rồi, Thích-đề-bà-na-dân (Thích-đề-hoàn-nhơn) đến nói với Bồ-tát Vi-la-ma bằng bài kệ rằng:

"Vật khó được trong trời đất,

Hay làm cho vui tất cả,

Ông nay đều đã có được,

Vì Phật đạo mà bố thí"

Bấy giờ chư thiên Tịnh-cư hiện thân mà tán thán nói kệ:

"Mở cửa đại bố thí,

Việc ông làm ấy là,

Vì thương xót chúng sanh,

Ðể mà cầu Phật đạo"

Khi ấy chư thiên suy nghĩ rằng:  "Ta sẽ bít bình vàng kia lại, không cho nước chảy xuống, vì sao?  Vì có người bố thí mà không có phước điền".  Khi ấy Mavương nói với trời Tịnh-cư:  "Các Bà-la-môn ấy đều xuất gia trì giới, thanh tịnh vào đạo; sao lại nói là không có phước điền"?  Trời Tịnh-cư nói:  "Bồ-tát ấy vì Phật đạo nên bố thí, còn nay các người Bà-la-môn ấy đều là tà kiến, cho nên ta nói không có phước điền".  Ma vương nói với Trời:  "Sao biết người ấy vì Phật đạo nên bố thí?"  Bấy giờ trời Tịnh-cư liền hóa thân làm Bà-la-môn, ôm bình vàng, cầm gậy vàng, đi đến chỗ Bồ-tát Vi-la-ma, nói rằng:  "Ông bố thí lớn, xả vật khó xả, để cầu cái gì?  Muốn Chuyển luân Thánh vương có đủ bảy báu, ngàn con trai, cai trị bốn châu thiên hạ ư?"  Bồ-tát đáp:  "Không cầu chuyện đó".

-  Hay là ông muốn làm Thích-đề-bà-na-dân, để làm chủ 80 Na-do-tha thiên nữ?

-  Không!

-  Hay ông cầu làm chủ trời Lục dục?

-  Không!

-  Hay ông cầu làm Phạm-thiên vương để làm chủ ba ngàn đại thiên thế giới, làm tổ phụ của chúng sanh?

-  Không!

-  Vậy ông muốn cầu cái gì?

Khi ấy Bồ-tát liền nói bài kệ:

"Ta cầu chỗ vô dục,

Lìa sanh già bệnh chết,

Khắp độ các chúng sanh,

Cầu Phật đạo như vậy".

Hoá thân Bà-la-môn hỏi rằng:  "Ông chủ bố thí! Phật đạo khó được, phải chịu tân khổ lắm, mà ông tâm mềm yếu, quen thói vui, chắc không thể cầu thành đạo ấy được.  Như tôi vừa nói:  Chuyển luân Thánh vương, Thích-đề-bà-na-dân, vua trời Lục dục, Phạm-thiên vương, là điều dễ cầu được.  Vậy chi bằng ông hãy cầu nơi đó!"

Bồ-tát đáp rằng:  "Ông hãy nghe tôi nhất tâm thề nguyện:

"Giả sử vành sắt nóng,

Xoay ở trên đầu tôi,

Nhất tâm cầu Phật đạo,

Không bao giờ hối hận!

Hoặc bị vô lượng khổ

Ba đường ác, cõi người.

Nhất tâm cầu Phật đạo,

Không bao giờ lay chuyển".

Hoá thân Bà-la-môn nói:  "Ông chủ bố thí! Lành thay! Cầu Phật đạo như vậy!"  Liền tán thán kệ rằng:

"Ông sức tinh tấn lớn,

Thương xót đối tất cả,

Trí tuệ không chướng ngại,

Thành Phật hẳn không lâu".

Khi ấy trời mưa các hoa cúng dường Bồ-tát.  Các trời Tịnh-cư bít bình nước liền ẩn mất không hiện.

Bồ-tát khi ấy đi đến trước Ba-la-môn thượng tọa, đem bình vàng rót nước, nước bị bít không chảy.  Mọi người lấy làm lạ nghi ngờ:  "Các thứ đại thí, tất cả đầy đủ, chủ nhân bố thí và công đức cũng lớn.  Nay tại sao nước trong bình không chảy xuống?"  Bồ-tát cũng suy nghĩ:  "Ðó phải chăng vì cớ sự khác, hay vì tâm ta không thanh tịnh?  Cớ sao xảy ra như vậy?"  Tự xem kinh tế tự mười sáu loại sách thanh tịnh không tì vết.  Khi ấy chư thiên nói với Bồ-tát rằng:  "Ông chớ nghi ngờ hối hận!  Ông không có điều chi không thành tựu.  Ðó là do các Bà-la-môn ác tà bất tịnh mà ra vậy.  Liền nói bài kệ rằng:

"Người ấy lưới tà kiến,

Phiền não phá chánh trí,

Lìa các thanh tịnh giới,

Luống khổ sa bị đọa".

Do vậy mà nước bị bít không chảy xuống!  Nói như vậy xong bỗng không xuất hiện.

Bấy giờ trời Lục Dục phóng các thứ ánh sáng, chiếu đến các chúng hội nói với Bồ-tát bài kệ rằng:

"Ði trong biển ác tà,

Không thuận chánh đạo ông,

Trong các người thọ thí,

Không có ai bằng ông".

Nói lời ấy xong, bỗng không hiện.  Khi Bồ-tát nghe nói kệ ấy, tự nghĩ:  "Trong chúng hội thật sự không có ai bằng ta.  Tại sao nước bị bít không chảy xuống, phải làm sao đây?"  Liền nói kệ rằng:

"Nếu ở trong đất mười phương,

Có những người hảo tâm thanh tịnh,

Tôi nay quy mạng cúi đầu lễ,

Tay phải cầm bình rưới tay trái,

Mà tự lập nguyện:  Tôi một người,

Ðang thọ đại bố thí như vậy!"

Khi ấy nước trong bình vọt lên hư không, từ trên chảy xuống mà rưới vào tay trái của Bà-la-môn thượng tọa kia.  Vua Bà-la-bà thấy sự cảm ứng ấy, tâm sanh cung kính mà nói kệ rằng:

"Ðại Bà-la-môn chủ,

Nước trong màu lưu ly,

Từ trên chảy xuống dưới,

Rơi đến trong tay ông".

Khi ấy chúng đại Bà-la-môn sanh cung kính, chấp tay tác lễ, quy mạng Bồ-tát, Bồ-tát nói kệ:

"Nay điều ta bố thí

Không cầu phước ba cõi

Chỉ vì các chúng sanh

Ðể mong cầu Phật đạo".

Nói kệ ấy xong, hết thảy đại địa, núi sông, cây cỏ, đều rung động sáu lần.  Vi-la-ma vốn cho rằng chúng ấy đáng thọ cúng dường cho nên bố thí; nhưng nay đã biết không có ai kham thọ nhận được, mà vì thương xót nên lấy vật thọ lãnh được mà bố thí.  Nhân duyên các thứ bố thí như trong Bổn Sanh truyện đã nói rộng nên biết.  Ấy là bố thí bên ngoài.

Thế nào là bố thí bên trong?  Không tiếc thân mạng đem thí cho các chúng sanh.  Như trong Nhân duyên Bổn sanh nói:  "Ðức Phật Thích-ca Văn trước vốn là Bồ-tát, trong khi làm đại Quốc vương, gặp thời không có Phật, không có pháp, không có chúng Tăng, vua ấy đi ra bốn phương tìm cầu Phật pháp, cuối cùng không tìm được.  Khi ấy có một Bà-la-môn nói:  "Ta biết bài kệ Phật.  Cúng dường cho ta, ta sẽ trao cho".  Vua liền hỏi:  "Ðòi cúng dường gì?"  Người ấy đáp:  "Ngươi có thể trên thân ngươi khoét thịt làm bấc đèn cúng dường ta, ta sẽ trao cho ngươi".  Tâm vua suy nghĩ:  "Nay thân này của ta, mong manh bất tịnh, đời đời chịu khổ không thể kể hết, chưa từng vì pháp, nay mới đắc dụng không tiếc vật".  Nghĩ như vậy xong, bảo người Chiên-đà-la khoét khắp trên thân làm bấc đèn, mà lấy lụa trắng quấn thịt, dầu bơ rưới lên trên.  Một lúc cháy khắp, lửa đỏ cả thân, mới được cho một bài kệ.

Lại một kiếp khác, Thích-ca Văn Phật làm một con chim Bồ câu ở trong núi tuyết gặp khi mưa tuyết lớn, có một người lạc đường, cùng khổ nguy ách, đói rét dồn đến, mạng sống chỉ còn trong giây lát.  Bồ câu thấy người ấy, liền bay đi tìm lửa, chất thành đống đốt lên, rồi gieo thân vào lửa, thí cho người đói ấy.

Như vậy v.v... đem đầu, mặt, tủy não cấp thí cho chúng sanh, ở trong các kinh nói về hai Nhân duyên Bổn sanh, trong đó đã nói rộng nên biết.  Các thứ như vậy, gọi là bố thí bên trong.

CHƯƠNG 20 

GIẢI THÍCH: ÐÀN BA-LA-MẬT PHÁP THÍ

Hỏi:  Thế nào gọi là bố thí Pháp?

Ðáp:  Có người nói thường dùng lời nói hay đem lại lợi ích, ấy là Pháp thí.

Lại nữa, có người nói đem pháp hay lành của chư Phật đã nói mà giảng cho người, ấy là Pháp thí.

Lại nữa, có người nói đem ba thứ pháp dạy người:  Một là Tu-đố-lộ (Kinh), hai là Tỳ-ni (Luật), ba là A-tỳ-đàm (Luận), ấy là Pháp thí.

Lại nữa, có người nói đem bốn pháp tạng dạy người:  Kinh tạng, Luật tạng , Luận tạng, Tạp tạng, ấy là Pháp thí.

Lại có người nói lược đem hai pháp dạy người:  1-  Pháp Thanh-văn, 2-  Pháp Ðại thừa, ấy là Pháp thí.

Hỏi:  Như Ðề-bà-đạt-đa(Devadhata), Ha-đa, cũng đem ba tạng, bốn tạng, pháp Thanh-văn, pháp Ðại-thừa dạy người, mà thân bị sa vào địa ngục, việc ấy thế nào?

Ðáp:  Ðề-bà-đạt-đa tội tà kiến nhiều, Ha-đa tội vọng ngữ nhiều, chẳng phải vì đạo thanh tịnh pháp thí, mà chỉ cầu danh lợi cung kính cúng dường.  Vì tội ác tâm nên Ðề-bà-đạt-đa đang sống bị sa vào địa ngục, Ha-đa chết đọa địa ngục

Lại nữa, chẳng phải nóisuông mà gọi là Pháp thí, nhưng thường đem tâm thanh tịnh, tâm lành giáo hóa hết thảy, ấy là Pháp thí.  Ví  như tài thí, mà không do thiện tâm, thì không gọi là phước đức.  Pháp thí cũng như vậy, không do tịnh tâm suy nghĩ thiện thời chẳng phải Pháp thí.

Lại nữa, người thuyết pháp, hay đem tịnh tâm suy nghĩ  thiện tán thán Tam Bảo, mở bày cửa tội phước, chỉ rõ Bốn chơn đế, giáo hóa chúng sanh, khiến vào Phật đạo, ấy là chơn tịnh Pháp thí.

Lại nữa, lược nói pháp có hai cách:  1-  Không bức não chúng sanh, thiện tâm thương xót, ấy là nhơn duyên của Phật đạo.  2-  Quán các pháp chơn không, ấy là nhơn duyên của Niết-bàn đạo, ở giữa đại chúng, khởi tâm thuơng xót nói hai pháp ấy, chẳng vì tiếng tăm, lợi dưỡng, cung kính, ấy là pháp thí thanh tịnh Phật đạo.  Như nói:  "Vua A-dục làm một ngày tám vạn tranh vẽ Phật, tuy chưa thấy đạo, mà đối với Phật pháp đã có một phần tin vui, ngày ngày mời các Tỳ-kheo vào cung cúng dường, ngày ngày ngày tuần tự lưu vị Pháp sư ở lại thuyết pháp.  Có một Tam tạng Pháp sư tuổi trẻ, thông minh đoan chánh, đến lược thuyết pháp, ngồi ở bên vua, miệng có mùi thơm lạ.  Vua rất lấy làm lạ nghi ngờ, cho là không đoan chánh, muốn dùng mùi thơm làm lay động người trong cung vua, mới nói với Tỳ-kheo:  "Trong miệng Ngài có gì?  Há miệng cho xem!".  Tỳ-kheo ấy há miệng không có gì cả.  Bảo lấy nước rửa, mùi thơm vẫn như cũ.  Vua hỏi:  ""Ðại đức mới có mùi thơm ấy hay có lâu rồi?" Tỳ-kheo đáp:  "Mùi thơm như vậy có lâu rồi, chứ chẳng phải mới có.  Lại hỏi:  "Có mùi thơm ấy lâu như thế nào?"  Tỳ-kheo dùng kệ đáp:

"Thời Phật Ca-diếp,

Nhóm hương pháp ấy

Như vậy đã lâu,

Mà thường như mới"

Vua nói:  "Ðại đức!  Ngài nói lược tôi chưa hiểu, xin hãy giảng rộng cho".  Tỳ-kheo đáp:  "Vua hãy nhất tâm, khéo nghe tôi nói:  Xưa tôi ở trong pháp Phật Ca-diếp, làm vị Tỳ-kheo thuyết pháp, thường ở giữa đại chúng, hoan hỷ diễn nói về vô lượng công đức của Ca-diếp Thế Tôn, về thật tướng các pháp, vô lượng pháp môn; ân cần tán thán diễn giảng, dạy bảo hết thảy.  Từ đó đến nay, thường có mùi thơm vi diệu từ trong miệng ra, đời đời không dứt, thường như ngày nay", và nói kệ rằng:

"Hương các hoa, cây, cỏ,

Mùi hương này tuyệt vời,

Làm vui lòng tất cả,

Ðời đời thường không dứt"

Bấy giờ Quốc vương, vừa thẹn vừa mừng lẫn lộn, bạch Tỳ-kheo rằng:  "Ðiều chưa từng có!  Công đức thuyết pháp có quả báo lớn như vậy!"  Tỳ-kheo nói:  "Ấy gọi là hoa, chưa gọi là quả".  Vua nói:  "Quả nó thế nào, xin hãy nói cho nghe". Tỳ-kheo đáp:  "Quả lược nói có mười, vua khéo nghe cho kỹ, liền nói kệ:

"Tiếng tăm lớn, đoan chánh,

Ðược vui và cung kính,

Oai sáng như mặt trời,

Ðược hết thảy yêu thích.

Biện tài, có trí lớn,

Sạch tất cả kiết sử,

Khổ diệt, được Niết-bàn,

Như thế gọi là mười"

Vua nói:  "Ðại đức!  Tán thán công đức Phật sao mà được quả báo như vậy?"  Bấy giờ Tỳ-kheo đáp kệ:

"Khen công đức chư Phật,

Cho hết thảy đều nghe,

Do vì quả báo ấy,

Mà được danh dự lớn.

Khen thật công đức Phật,

Cho hết thảy hoan hỷ,

Do vì công đức ấy,

Ðời đời thường đoan chánh.

Vì người thuyết tội phước,

Cho được chỗ an vui,

Do vì công đức ấy,

Thọ vui thường hoan hỷ.

Sức khen công đức Phật,

Khiến hết thảy tâm phục,

Do vì công đức ấy,

Thường được báo cung kính.

Hiển hiện đèn thuyết pháp

Chiếu ngộ các chúng sanh,

Do vì công đức ấy,

Oai sáng như mặt trời.

Ðủ cách khen Phật đức,

Làm vui cho hết thảy,

Do vì công đức ấy,

Thừơng được người yêu thích.

Lời khéo khen Phật đức,

Vô lượng vô cùng tận,

Do vì công đức ấy,

Biện tài không thể tận.

Khen các diệu pháp Phật,

Tất cả không gì hơn,

Do vì công đức ấy,

Ðại trí tuệ thanh tịnh.

Khi khen công đức Phật,

Khiến người mỏng phiền não,

Do vì công đức ấy,

Các cấu kiết sử dứt.

Hai thứ kiết sử hết,

Thân Niết-bàn đã trọn,

Thí như rưới mưa lớn,

Lửa tắt không còn nóng".

Lại nói với vua:  "Nếu còn chỗ nghi ngờ nào chưa rõ, nay là lúc hỏi, tôi sẽ đem mũi tên trí tuệ phá đội quân nghi ngờ của vua".  Vua thưa:  "Pháp sư!  Tâm tôi vui vẻ hiểu rõ, không còn nghi ngờ.  Ðại đức là người phước khéo hay khen ngợi Phật".

Các nhân duyên thuyết pháp độ người như vậy, gọi là Pháp thí.

Hỏi:  Tài thí, Pháp thí; thứ nào hơn ?

Ðáp:  Như lời Phật dạy,  trong hai thứ ấy, Pháp thí là hơn, vì cớ sao?  Quả báo của Tài thí, được quả báo ở trong Dục giới; quả báo của Pháp thí thì hoặc ở trong ba cõi, hoặc ra ngoài ba cõi.

Lại nữa, Tài thí có hạn lượng; Pháp thí không hạn lượng, ví như lấy củi thêm vào lửa, ánh sáng càng thêm nhiều.

Lại nữa, quả báo của Tài thí sạch ít dơ nhiều; quả báo của Pháp thí nhơ ít sạch nhiều.

Lại nữa, Tài thí lớn phải đợi sức nhiều người; còn Pháp thí thì xuất từ tâm, không đợi người khác.

Lại nữa, Tài thí có thể làm cho các sắc căn bốn đại tăng trưởng; Pháp thí có thể làm cho Năm căn, Năm lực, Bảy giác