1. Tín-ngưỡng
ở Giao-châu
Trước
khi các tông-giáo tràn vào, người Việt chắc đã tôn-sùng
những mãnh-lực thiên-nhiên, như núi sông, sấm chớp. Những
di-tích còn lại không những ở trong tập-tục của dân-gian,
mà trong điển-lệ tế-tự, nay còn những vị thần, được
thờ tại rất nhiều nơi, mà không ai biết rõ gốc-tích từ
đâu tới. Thần Cao-sơnchắc cũng là đức-thánh Tản-viên,
thần Long-thủy có lẽ gốc ở thác Bờ. Lại như các đền
hay "chùa" Pháp-Vân, Pháp-Vũ, Pháp-Lôi, Pháp-Ðiệnhẳn là di-tích
các thần mây, mưa, sấm, chớp.
Ðến
hồi Bắc-thuộc, đạo Nho và đạo Lão được đem vào. Nhất
là trong đời loạn-li sau khi Hán mất, Sĩ-Nhiếp là thái-thú
ở Giao-châu, giữ một vùng yên ổn, thì nhiều nhà trí-thức
Trung-hoa tụ tập ở Luy-lâu, trị-sở Giao-châu. Nhờ đó Nho-học
và Ðạo-học lại càng bành-trướng. Trong hai đạo mới, đạo
Lão là thích-hợp với tín-ngưỡng gốc của dân Việt, cho
nên nó lan tràn chóng và hòa lẫn với những tập-tục dân-gian.
Còn như Nho-giáo, tuy được dựa thế những kẻ cầm-quyền,
phần đông là nho-sĩ, nhưng nó cũng chỉ giữ tính-cách thường
chứ không thành một tín-ngưỡng mới.
Sau
đó, đạo Phật từ Ấn-độ mới lan đến góc đông-nam lục
địa. Với tính-cách ôn-hòa, thần-bí, Phật-giáo chóng ăn
sâu vào lòng tín-ngưỡng người Việt. Nó dung-hòa dễ-dàng
với sự sùng-bái thường, và nó dễ đi đôi với Ðạo-giáo
đến đấy từ trước.
Ba
tông-giáo Nho, Lão, Phật đã sớm thành cơ-bản của tín-ngưỡng
dân Việt, và đồng thời tiến-triển. Cho nên thường gọi
là Tam-giáo. Tuy nói là tam-giáo tịnh hành, nhưng theo thời-đại,
một hay hai giáo vẫn được chuộng hơn. Ta sẽ thấy trong
thời nhà Lý, Phật-giáo chiếm bậc nhất. Nhưng ta cũng phải
nhận rằng Phật-giáo hành ở xứ ta, cũng như ở Trung-quốc
bấy giờ, đã dung-hòa với Ðạo-giáo và những tín-ngưỡng
gốc ở dân-gian. Nó đã biến thành một tông-giáo lấy Phật
làm gốc, nhưng lại ghép vào các vị thần-linh, mà xưa chỉ
là một mãnh-lực thiên-nhiên. Và nó dùng những kỳ-thuật,
theo-đuổi những mục-đích thích-hợp với Ðạo-giáo hơn
là Phật-giáo.
Ðịa-vị
các tăng-gia, trong suốt đời Lý, vẫn là trọng; nhưng ảnh-hưởng
về chính-trị hình như không có bao nhiêu. Về phương-diện
tinh-thần và luân-lý, thì hẳn rằng Phật-giáo có ảnh hưởng
lớn. Nó đã đổi cái triều-đình vũ-phu và mộc-mạc của
các đời Ðinh, Lê, đóng ở chỗ đầu ngàn cuối sông, ra
một triều-đình có qui-mô, có lễ-độ, ở giữa bình-nguyên,
có thể so-bì với các nước khác ở miền bắc.
