2. Ðạo
Phật tới Việt Nam
Nhờ
một câu chuyện giữa thái-hậu Linh-nhân, tức là Ỷ-lan, mẹ
Lý Nhân-tông, với một nhà sư có học uyên-bác, mà ta còn
biết gốc-tích đạo Phật ở nước ta. Sách TUTA (1) còn ghi
chuyện ấy rất rõ-ràng trong chuyện Thông-biện quốc-sư
(TUTA 19a).
Ngày
rằm tháng 2 năm Hội-phong thứ 5 (1096), thái-hậu đặt tiệc
chay ở chùa Khai-quốc, thết các tăng. Tiệc xong, thái-hậu
kê-cứu đạo Phật với các vị sư già học rộng. Thái-hậu
hỏi:
" Nghĩa
hai chữ Phật và Tổthế nào? Bên nào hơn? Ðạo
tới xứ ta đời nào? Truyền-thụ đạo ấy, ai trước ai sau?
Mà sự niệm tên Phật, hiểu tâm tổ là do từ ý ai? "
Các
sư đều im-lặng. Chỉ có vị Trí-khôngtrả lời rất tường-tận
từng khoản. Vì đó, thái-hậu ban cho sư hiệu Thông-biện
quốc-sư. Về đoạn truyền giáo vào xứ ta, lời sư đại-khái
như sau:
" Phật
và Tổ là một. Phật truyền đạo cho Ca-diệp. Về đời
Hán có Ma-đằng đem đạo vào Trung-quốc, Ðạt-malại
truyền vào nước Lương và nước Ngụy. Ðạo rất thịnh
khi dòng Thiên-thai thành-lập. Dòng ấy gọi là Giáo-tông.
Sau lại có thêm dòng Tào-khê, tức là dòng Thiền-tông. Hai
dòng ấy vào nước ta đã lâu năm. Về dòng Giáo, có Mâu Bác
và Khang-tăng-hội là đầu. Về dòng Thiền, trước nhất có
Tì-ni-đa-lưu-chi ; sau đó, Vô-ngôn-thông lại lập ra một
dòng Thiền khác nữa. "
Trí-không
trả lời như thế đã khá rõ-ràng. Nhưng thái-hậu có óc
phán-đoán, lại hỏi thêm chứng những điều nói trên. Sư
trả lời rành-mạch, dẫn những sách cũ, những lời của
các người xưa, mà nay ta còn tìm lại được một phần, nó
có thể khiến ta tin rằng những chứng Trí-không đem ra đều
là đích-xác.
Trí-không
viện lời của hai người xưa bên Trung-quốc, một người
nói đến sự truyền dòng Giáo-tông, một người chứng việc
truyền dòng Thiền-tông vào nước Việt.
Chứng
đầu là lời pháp-sư Ðàm-thiên kể lại một câu chuyện
mà sư này nói với vuaTề Cao đế (479-483). Vua Tề khoe với
sư rằng mình đã xây-dựng chùa tháp khắp mọi nơi, kể cảGiao-châu
; rồi vua nói thêm rằng: "Xứ Giao-châu tuy nội-thuộc, nhưng
chỉ là một xứ bị ràng-buộc mà thôi. Vậy ta nên chọn
các sa-môn có danh-đức, sai sang đó để giảng-hóa. May chi
sẽ làm cho tất-cả nhân-dân được phép Bồ-đề. "
Vua
Tề tưởng rằng nước ta còn kém về đạo Phật cho nên mới
có ý ấy. Nhưng sư Ðàm-thiên biết rõ rằng sự thật là
trái ngược: nước ta đã được Phật-hóa từ lâu, trước
cả nước Tề ở vùng Sơn-đông nữa. Sư trả lời rằng:
" Xứ
Giao-châu đường thông với Thiên-trúc (Ấn-độ). Khi Phật,
Pháp chưa tới Giang-đông (nước Tề), thì ở Luy-lâu (kinh
đô Giao-chỉ, nay là làng Lũng-khê ở phủ Thuận-thành tỉnh
Bắc-ninh), đã có xây hơn hai mươi ngôi chùa, chọn hơn năm
trăm vị tăng và tụng mười lăm quyển kinh rồi. Vì đó,
mà người ta đã nói rằng Giao-châu theo Phật trước chúng
ta. Lúc ấy, đã có những vị sư Ma-la-kê-vực ,Khang-tăng-hội
, Chí-cương-lưu-chí và Mâu Bác ở đó. "
Sau
đó dẫn lời Ðàm-thiên ở trên, sư Trí-không còn nói thêm
một chứng của sư, là: "Sau đó lại có sư Pháp-đắc-hiền
được Tì-ni-đa-lưu-chi truyền tông phái của tổ thứ ba là
bồ-tát Ðạt-ma cho. Sư ấy ở chùa Chúng-thiện và dạy hơn
300 đệ-tử. "
Chứng
thứ hai là thuộc về dòng Thiền-tông. Sư Trí-không viện
lời Quyền Ðức-Dư , là viên tể-tướng đời Ðường, về
cuối thế-kỷ thứ tám. Ðức-Dư đã viết trong tựa sách
Truyền-pháp rằng: " Sau khi Tào-khêmất, phép Thiền rất thịnh,
và dòng Thiền nối-dõi không dứt. Có thiền-sư Chương Kính-Huy
là học trò Mã-tổ đi truyền giáo ở các xứ Ngô Việt
và có đại-sư Vô-ngôn-thông đi truyền ý phái Bách-trượng
và giảng pháp ở xứ Giao-châu ".
Ðó
là hai chứng mà sư Trí-không đã bày trước thái-hậu. Ta
có thể tin vào đó chăng? Ông Trần Văn-Giáp trong sách BA (3)
đã khảo-cứu các sách Phật, và đã thấy rằng, tuy những
lời của Ðàm-thiên kể lại trên không còn thấy trong những
sách còn lại, nhưng những nhân-vật kể trong đó đều có
thật, và còn có chuyện hợp với lời trên. Vả sách TUTA
cũng chép lại gốc-tích các dòng Thiền, nó chứng thật lời
Quyền Ðức-Dư, mà nay vẫn thấy trong sách Tàu còn lại.
Trong
những nhân-vật kể trong lời Trí-Không, thì Mâu Bác là xưa
nhất. Bác nguyên người Thương-ngô, sang Giao-châu ở với
mẹ, vào khoảng cuối đời Hán Linh-đế (năm cuối là 189).
Bấy giờ Sĩ Nhiếp coi quận Giao-châu. Ðất Giao-châu được
yên-tĩnh, trong khi nước Hán bị loạn; cho nên nhiều người
học giỏi chạy sang ở đó. Sự học càng bành-trướng ở
Giao-châu. Mâu Bác ban đầu theo học Ðạo-giáo và phép thần-tiên.
Nhưng vào khoảng năm 194-195, Bác lại theo đạo Phật. (BA)
Xem
vậy thì trước Mâu Bác, Phật-giáo đã được hành ở Giao-châu
rồi. Ðạo Phật từ đâu đã vào đất Việt? Có thể từ
đất Hán, vì đạo đã vào Hán chừng một trăm năm trước.
Nhưng đạo cũng rất có thể từ Ấn-độ được theo đường
bể đem vào, theo các thuyền buôn đi dọc bờ biển Ấn-độ,
sang biển Trung-hoa. Khi sư Ðàm-thiên nói xứ Giao-châu đường
thông với Thiên-trúc, có lẽ sư muốn nói đường thủy. Những
người Tây-vực, tức là ở vùng tây-bắc Ấn-độ, đã sang
buôn-bán dọc bờ biển. Những đồng tiền bạc, tìm thấy
ở nội-địa trong Nam, chứng tỏ rằng đồng-thời với các
hoàng-đế ở Rome, xứ Tây-vực đã có liên-lạc với đất
Ðông-dương. Trong chuyện phật chùa Pháp-vân ở Luy-lâu, có
nói rằng đời Sĩ Nhiếp, đã có hai vị sư Ấn-độ, là Kì-vực
và Khâu-đa-la qua đó. Những chuyện kể sau sẽ làm ta tin thêm
vào thuyết ấy.
