BÊN
NGOÀI GIÁO HỘI
Nguyên
Gíac
Con
em của bạn đi học xa từ mùa thu năm nay. Có thể là ở các
đại học xa tận Miền Đông như New York, Pennsylvania, vân vân...
Thỉnh thoảng, bạn điện thoại, và hỏi xem cô cậu này có
còn đi chùa mỗi tuần không. Mọi chuyện lúc đầu vẫn như
bình thường ở đây, California. Cho tới một hôm, bạn được
trả lời rằng con không vào chùa nữa. Bạn tưởng rằng con
em bạn bận học, nhưng khi hỏi vặn, thì biết rằng không
đi chỉ vì không muốn đi. Chỗ này phức tạp hơn là chúng
ta nghĩ, bởi vì có thể đây là một vùng đất thật xa, nằm
ngoài thế giới của bạn trước giờ hình dung. Bởi vì sẽ
có nhiều nghĩa hàm hồ nơi đây, mà con em bạn không muốn
nói rõ. Không phải vì cô cậu đã mất hay nhạt đi tín ngưỡng,
nhưng có thể vì đây là một miền đất mới của xã hội
Hoa Kỳ...
Chữ
"unchurch" có nhiều nghĩa. Nghĩa đơn giản thường dùng có
nghĩa là trục xuất ra khỏi một giáo hội, hay rút phép thông
công (định nghĩa trong tự điển Mỹ vẫn thường dựa vào
các khái niệm Ky Tô Giáo). Nghĩa thứ nhì là chỉ cho một
khuynh hướng mới ở Hoa Kỳ: có nếp sống tâm linh, nhưng
không thấy mình phù hợp với tôn giáo nào nữa. Đây là những
miền đất hết sức là mới, đang mau chóng ảnh hưởng lớn
vào tuổi trẻ Hoa Kỳ.
Như
trường hợp Kory Burkley. Người thanh niên 28 tuổi ở Denver,
Colorado trưởng thành trong một gia đình Công Giáo thuần thành,
bây giờ thỉnh thoảng vẫn dự thánh lễ, nhưng từ khi khám
phá kỹ thuật Thiền Minh Sát trong cuốn sách bán chạy "Wherever
You Go, There You Are" (Bất Kỳ Nơi Đâu Bạn Đi, Nơi Đó Bạn
Hiện Hữu) thì anh không tự xem mình như Công Giáo, Phật Giaó
hay bất kỳ nhãn hiệu nào. Burkley nói, "Tôi tự xem mình có
sinh hoạt tâm linh, nhưng không phải tín đồ tôn giaó nữa."
Đó là lý do, khi các bản thống kê và thăm dò tới tay anh,
đều được anh ghi vào mục "không phải các đạo trên" trong
phần tôn giáo.
Số
lượng người Mỹ có tín ngưỡng nhưng không vào tôn giáo
nào đã tăng gấp đôi trong thập niên qua, và tới con số
29 triệu người. Bạn cũng đừng hấp tấp tin vào các con
số có vẻ chính xác. Vì sự thật có thể nhiều hơn thế
nữa, bởi vì có những người đánh dấu vào một ô tôn giáo
nào đó trong bản thăm dò, chỉ để cho tiện thôi, hoặc có
thẻå đó là tôn giáo mà anh/chị này được ba mẹ dẫn đi
hồi thơ ấu và bây giờ không còn dính líu gì nữa, hoặc
là họ không ghi vào ô thăm dò “không tôn giáo nào ở trên”
chỉ vì chưa hiểu hết miền đất bí hiểm của chữ “không”
này. Cứ gọi vài chục triệu người là gọn nhất. Đây là
nhóm người trong nghĩa thứ nhì của chữ "the unchurched," nghĩa
là "những người không vào giáo hội." Họ còn được các
học giả đặt tên gọi là nhóm "nones" (những người không
vào tôn giaó nào hết, chúng ta có thể gọi tắt là nhóm 'không').
Theo
báo Denver Post, ấn bản ngày 13-9-2004, bài viết "Traditional
Religions Don't Fit All" (Các Tôn Giáo Truyền Thống Không Phù
Hợp Với Mọi Người) của phóng viên Eric Gorski ghi nhận lời
các chuyên gia rằng sức tăng trưởng tôn giáo tại Hoa Kỳ
phần lớn tập trung vào hai khu vực: các tôn giaó bảo thủ
thần học, như Ky Tô Giáo, Mormon và Hồi Giáo; và nhóm 'không.'
Như
trường hợp Renee Hurley, 50 tuổi. Bà Hurley cũng trưởng thành
trong Công Giáo, nhưng được nuôi dưỡng tâm linh qua Yoga. Hurley
đã lập riêng một phòng tập yoga trong nhà của bà, "Bất
cứ nơi đâu bạn gặp Thượng Đế, bất cứ nơi đâu bạn
thấy hòa hợp thì là nơi tôi nghĩ tôi tìm thấy chính mình.
Các niềm tin tôn giáo dị biệt, tôi nghĩ tất cả đều có
giá trị. Tất cả trong căn bản đều nói cùng một ý: Rằng
chúng ta tin vào điều gì đó, một sức mạnh cao hơn, cho dù
là bạn tìm thấy như thế trong tâm bạn hay ở ngoaì vũ trụ
nơi nào đó."
Bây
giờ là lúc bạn nên mở bản đồ Hoa Kỳ ra xem. Miền Tây
Hoa Kỳ là điểm tập trung những người "không." Miền Tây
là bao gồm luôn cả California của chúng ta đó. Theo bản khảo
sát The 2001 American Religious Identification Survey, hai tiểu
bang Vermont và Washington đứng đầu về số lượng cư dân
"bên ngoài giaó hội." Kế tiếp ở hạng ba trong bản nghiên
cứu, là Colorado và Oregon đồng hạng. Cũng nên nhắc kỹ,
nhóm "không" này hoàn toàn không hoàn toàn có nghĩa là "không
tín ngưỡng."
Tính
trên cả nước Mỹ, bản nghiên cứu cho thấy chỉ 7% những
người "ngoài giáo hội" mới thật sự là vô thần (atheist)
hay là người hoài nghi (agnostics, chủ nghĩa bất khả tri).
Còn đại đa số nhóm "không" thực ra lại tin vào một sức
mạnh siêu nhiên. Họ có khuynh hướng cởi mở chính trị và
thường tiếp cận cộng đồng qua việc làm thiện nguyện
chứ không chịu bước vào cửa nhà thờ hay là gõ vào "cửa
tùng đôi cánh khép."
Nhóm
"không" này cũng cực kỳ đa dạng trong sinh hoạt tâm linh riêng
- từ việc tập yoga hay Thiền, hay đi bộ trong rừng, hay nhảy
múa linh vũ, hay xem bói qua quả cầu thủy tinh... - và đang
làm biến dạng các mảnh đất thần học Hoa Kỳ, buộc các
định chế tôn giáo truyền thống phải ghi nhận.
"Tôi
thấy ngày càng có nhiều người nói hoặc là họ thuộc nhóm
'không' hoặc là nói họ không thuộc hội thánh nào," theo lời
C. Kirk Hadaway, giám đốc nghiên cứu của Phòng Truyền Giáo
của giáo hội Episcopal Church USA (giaó hội Mỹ này thuộc khuynh
hướng Anh Giáo).
Bản
nghiên cứu khác lại ghi nhận về hứơng đi đó. Robert Fuller,
giaó sư tôn giáo học ở Bradley University và là tác giả cuốn
"Spiritual But Not Religious: Understanding Unchurched America" (Tâm Linh
Nhưng Không Tôn Giáo: Tìm Hiểu Hoa Kỳ Ngoài Giáo Hội), tin
rằng sự bùng nổ khối lượng người "không" có thể dò
ra cội nguồn là xã hội ngày càng mang tính chuyển động;
một xã hội tiêu thụ cho phép mọi người quyền lựa chọn
mọi thứ; và thái độ thay đổi về ý nghĩa của tín ngưỡng.
Nhưng
tại sao khuynh hướng này mạnh nhất ở Miền Tây Hoa Kỳ?
Chỗ này tha hồ mà đoán. Nhưng theo Mark Shibley, giáo sư xã
hội học ở Southern Oregon University người chuyên nghiên cứu
về khuynh hướng này, vì ở Miền Tây các định chế không
bám rễ chặt, tính độc lập được đề cao hơn và nhiều
người trôi nổi hơn. Shibley nói, "Người ta cứ dọn vào ở
những nơi cởi mở hơn và đa dạng hơn, nên cơ hội có nhiều
lựa chọn hơn, để gác lại những gì xưa cũ phía sau."
Lý
luận như thế có lẽ chỉ đúng một phần thôi. Nhìn cho kỹ,
Miền Tây Hoa Kỳ thực sự nhiều di dân hơn, đặc biệt có
mật độ di dân gốc Á nhiều hơn và tập trung vào tiểu bang
California - nơi mấy thập niên trước đã nổi tiếng là cấp
tiến, và có những nơi như San Francisco đã là nơi tập trung
của các khuynh hướng văn hóa tâm linh Châu Á như Thiền
Tông, Yoga, và rồi cả thái độ cởi mở của hippy và
phản chiến. Di dân nơi đây, đông nhất tất nhiên là người
Mễ, và bạn cũng đừng nên quên những dấu ấn lớn như
các Phố Tàu (nhiều tới khó đếm nổi), Phố Nhật (Little
Tokyo ở L.A.), Phố Triều Tiên (Korean Town ở Quận Cam), Phố
Việt (Little Saigon ở Nam California, và vùng chung quanh Lion Plaza
ở Bắc California). Cứ bước vào các khu phố này thì đưa
mắt hướng nào cũng thấy có tượng Phật Di Lặc (đúng ra
là một hóa thân của ngài Di Lặc, trong thân tướng một vị
hòa thượng bụng phệ trong văn học Trung Hoa) cười vui kể
gì, cả ở các tư thế đứng hay ngồi. Có khi tượng Phật
này còn bị nhầm với ông Địa, người đem may mắn cho kẻ
mua xổ số... để rồi mỗi lần người dị đoan mua vé số
Lotto thì đều lấy tay xoa bụng phệ của tượng Phật này
cho lấy hên... Tín ngưỡng đã nhẹ nhàngï đi vào đời sống
như một làn hương thoảng qua, không thấy được nhưng hương
thơm vẫn phảng phất.
Nói
như thế, không có nghĩa là các tôn giáo Đông Phương, như
Phật Giáo... đang lan rộng mạnh mẽ. Không hoàn toàn như thế.
Thực ra, "bên ngoaì giaó hội" không hoàn toàn có nghĩa nghiêng
về hướng Đông. Có khi chỉ là tuổi trẻ Hoa Kỳ đang tìm
trở về những cội nguồn Ky Tô, Do Thái Giáo, Hồi Giáo theo
cách riêng của tuổi trẻ... nghĩa là bên kia bức tường giáo
hội, và có khi là theo các khuynh hướng thần bí cổ truyền
ít được các giáo hội nói tới. Thí dụ như thần bí Kabbala
của Do Thái Giáo, hay Sufi của Hồi Giáo, hay Catholic Mystic của
Công Giáo... Đối với những người khuynh hướng này, thì
chuyện họ vào nhà thờ hay không đã không còn quan trọng
nữa. Và những người còn lại thì tổng hợp đức tin theo
kiểu trộn xà lách với công thức riêng của từng người.
Cuộc cách mạng thông tin đã làm đa dạng hóa, đa sắc hóa
cả các niềm tin tâm linh. Thế là không còn bức tường giáo
hội nào phù hợp với họ nữa.
Theo
phân tích của Gorski, trong xã hội Hoa Kỳ bên ngoài giáo hội
đó, các thánh đường mới của họ chính là các tiệm sách.
Thí dụ, như ở tiệm sách Tattered Cover Book Store tại Denver,
những người "bên trong giaó hội" thì đứng chăm chú trước
kệ sách Kinh Thánh và các tác phẩm Ky Tô cổ điển của C.S.
Lewis, hay sách Passover Haggadahs (của Do Thái Giáo) và Kinh Koran
(của Hồi Giáo). Nhưng vòng qua góc bên kia là đất của những
người "bên ngoài giáo hội," nơi được ghi chung chung là "spiritual
growth" (phát triển tâm linh) với đủ thứ sách đa dạng hơn,
như cuốn "The Power of Now" của Eckhart Tolle mà Oprah đã giới
thiệu nồng nhiệt trên TV, hay các sách về Phật Giáo, về
kỹ thuật thư giãn và lý thuyết thiền định, về siêu hình
học của thổ dân Mễ với lý thuyết rằng con người bản
chất là toàn thiện.
Vậy
thì thương vụ sách ra sao? Trong khi các nhà thờ đặt mua hàng
loạt nhiều thùng sách "The Purpose Driven Life" của Rick Warren,
một tác giả bên trong giáo hội, thì những sách bên ngoaì
giaó hội không được nhà thờ nào đặt mua cả, nhưng vẫn
bán chạy ào ạt. Từng cuốn lặng lẽ được nhấc ra khỏi
kệ sách, và nhiều người đọc bắt đầu không thấy nhu
cầu phải vào giaó hội nào nữa. Theo giaỉ thích của Robert
Blond, người có tóc cột kiểu đuôi ngựa, nguyên là cựu
quản đốc một công ty gỗ rồi bỏ ra để mở tiệm sách
này năm 1979, thì, "Người ta không cần mỗi tuần bước vào
một nơi thờ phượng nào để được một ai khác dạy cho
họ cách sống tâm linh. Họ tự khám phá điều đó trong chính
họ." Nghe kiểu nói, biết ngay là ảnh hưởng Kinh Pháp Cú
của Phật Giaó rồi, khi Đức Phật kêu gọi mỗi người tự
thắp đuốc mà đi.
Tất
nhiên, nhiều người không hài lòng trước khuynh hướng bên
ngoài cánh cửa tùng như thế. Lối sống "tâm linh nhưng không
tôn giáo" thường bị chỉ trích là lập dị, tự sùng mộ
mình, và "không thấy gì khác giữa phát triển cá nhân và
hiểu biết về Thiên Chúa."
Đó
là nói về những người "tín ngưỡng mà không tôn giáo,"
nhưng còn số lượng những người tự nhận là vô thần hay
bất khả tri cũng vẫn có, tuy là ít hơn. Đôi khi thì nhóm
sau này vẫn có những sinh hoạt chung. Như trường hợp ở
Đại Học Oaklahoma University, theo phóng viên Ted Satterfield của
tờ báo trường ra ngày 14-9-2004 ghi nhận, hội The Atheists and
Agnostics of OU (Hội Những Người Vô Thần Và Bất Khả Tri
của Đại Học OU) đã mở buổi họp riêng cho nhóm 13 người
của họ hôm chủ nhật trước đó. Andrew Wukman, chủ tịch
hội này, nói rằng có nhiều người sùng đạo ở OU kình
họ ra mặt, "Bạn cứ như bị nhìn không ra gì. Họ nói, 'Ô
Chúa ôi, tôi thiệt là tội nghiệp cho bạn.' Tôi hỏi vì sao,
và họ nói, 'Bởi vì bạn sẽ xuống điạ ngục.'"
Hiển
nhiên, các sinh viên OU đó thiệt là tội nghiệp. Lý ra họ
nên dọn về California mà học là thoải mái hơn nhiều. Cứ
về các đại học San Francisco hay Berkeley thì mới biết, có
thể số người "unchurched" dường như đã đông hơn số người
"bên trong giaó hội" từ lâu rồi.
Nhưng
đó chỉ là mới nhìn theo khía cạnh xã hội học. Còn nhìn
theo khía cạnh tâm linh thì hẳn nhiên là không ai đo lường
nổi, vì mỗi người là một thế giới riêng, một thước
đo riêng. Hiển nhiên, nơi đây thực ra không ai còn đo nổi.
Bởi vì, mỗi người tự thân cũng là một đền thánh riêng,
một giáo hội riêng.
