Subject: [hoasen-1] Ðọc bài "Công Án và Vấn Ðề Nhận thức" của Ðại Lãn
Date: Sun, 26 Nov 2000 23:03:32 -0800
From: "Hoa Nguyen" <thanhhuy@email.msn.com>
To: <hoasen-1@egroups.com>, <vn-buddhism@saigon.com>

Chào quý đạo hữu,

Trong mấy năm gần đây, HT Thanh Từ dịch thêm nhiều sách của Thiền tông, và gần đây thì thấy có quyển chuyên về Thiền tham công án, như Bích Nham Lục (di.ch) , và một quyển giảng giải một số công án. Bích Nham Lục do Viên Ngộ Khắc Cần (1063-1135) soạn trên cơ sở 100 tắc công án của Tuyết Ðậu Trùng Hiển trước đó, với "lời bình luận giải thích thêm" (tôi nhấn mạnh các chữ trong ngoặc kép).

Công án là một thuật ngữ dùng để chỉ việc tham cứu một vấn đề nào đóqua lời nói, cử chỉ, việc làm của các thiền sư tiền bối, cố phát hiện những ý nghĩa sâu kín ẩn tàng trong đó, và nhờ thế mà được giác ngộ, chớ không phải nhờ vào việc học tập kinh Phật , hay ngồi tham thiền (theo nghĩa thông thường). Công án xuất hiện sớm nhất vào đời thiền sư Hi Vận ( mất khoảng 847 và 859), sau rất lâu Sơ tổ Thiền tông là Bồ Ðề Ðạt Mă khoa?ng 470-543 ?) , và Lục Tổ là Huệ Năng (638-713). Nghĩa là trong hơn 300 năm, ở giai đoạn đầu tiên, Thiền Tông Trung Hoa không sử dụng công án . Và sau này có phái Thiền tông cũng không hoặc ít sử dụng công án , như phái Tào Ðộng. Nhưng nói chung công án đã đóng góp phần rất lớn trong việc phát triển Thiền tông, và cũng để lại một kho tàng văn học Phật giáo rất đặc thù, rất đáng gìn giữ và nghiên cứu ngay cho những người không thuộc Thiền tông. Cho nên có nhiều người thường nghĩ: nói tới Thiền tông là nói tới công án. Thật ra Thiền công án chỉ là một phần của Thiền tông và thường được gọi là Thiền Tổ sự

Tôi chỉ nhắc lại vài sự kiện lịch sử như trên để quý đạo hữu của diễn đàn không quen với công án nắm được một vài nét đại cương, còn việc đi sâu vào nhiều chi tiết khác thì không thể làm được bây giờ. Sau đây tôi muốn chúng ta thử nhìn lại bài viết của Ðại Lãn để thấy được nội dung bài viết và suy đoán tại sao lại có bài viết như thế.

Bài viết dài 21 trang trên Msword, với những điẻm chủ yếu : đặt vấn đề hoài nghi khả năng của ngôn từ, và chống lại việc giảng giải công án Thiền. Ðó có thể là chống lại việc HT TT đang làm như nói trên hoặc ai khác cũng đang làm công việc tương tự Thế nhưng về điểm thứ nhất thì ngay từ khởi điểm
Thiền tông đã cũng chủ trương dứt bỏ văn tự (bâ't lập văn tự) , theo nghĩa bỏ (hay giảm) việc học nghĩa lý kinh điển , tuy trong thực tế thì Thiền tông cũng có những bộ thiền ngữ, thiền lục rất đồ sô. Thế nhưng ở đây Ðại lãn khi nói về sự bất lực của ngôn ngữ là để chống lại việc dùng ngôn ngữ giảng giải các công án, cho đó là "trò hí luận ngoa ngôn xạo ngữ". "Xạo ngữ" là chữ mới do Ðại Lãn đúc ra dùng ở đây thật là cực tả .Tôi trích một phần trong đoạn mở đầu dài gần 3 trang :
---------------------------------------
trong việc cố gắng đại chúng hóa Thiền tông bằng cách bàn luận - giảng giải - định nghĩa - phân tích Thiền như thế này, hay như thế kia qua những bộ luận dày cộm, với mục đích là để cho mọi người cùng hiểu như chúng ta; hay bày ra những trò hí luận ngoa ngôn xạo ngữ, nhằm trang điểm cho một
thứ kiến thức què quặt qua cửa miệng. Những việc làm này đối với Thiền tông chúng không ăn nhập vào đâu cả, mà trái lại đối với Thiền chúng sẽ bị rơi vào bệnh" Khẩu đầu Thiền," một con bệnh nguy hiểm, rất tối kĩ đối với Thiền tông. Ơỹ đây, họ đã biến Thiền tông thành một thứ Thiền học bệnh hoạn, và đẩy chúng trở thành một thứ Thiền giáo không hơn không kém, để từ đó họ mang chúng ra bàn luận mổ xẻ như một đối tượng cần phải đạt đến và, cái tệ hại không thể tha thứ được là, họ đã dùng những công án người xưa, đem ra giải phẩu phân tích bàn luận, để chứng t cái sở học của họ. Họ đâu biết rằng, việc bàn công án của họ, không những không đem đến cho mọi người một sự đạt ngộ nào về Ðạo cả, mà ngược lại còn làm cho người ta xa lìa ngăn cách hơn; vì họ cứ tưởng rằng: Lý Thiền lý Ðạo là như thế này hay như thế kia, rồi an tâm cho rằng mình đã đạt Ðạo, đã đạt Thiền. Từ đó, chấp vào khái niệm ngôn từ qua lời bàn của chúng ta, cho đó là Ðạo là Thiền; thế là muôn kiếp ngàn đời, họ bị chết chìm trong mớ khái niệm ngôn từ đó, làm sao thoát ra được? Cho dù chúng ta nổ lực giảng giải phân tích đến chỗ kỳ cùng của nó, và khiến cho mọi người hiểu được, thấy được đi chăng nữa, thì cái hiểu và cái thấy này, vẫn là cái hiểu cái thấy về một khái niệm biểu hiện cho một thực tại, mà chúng ta chưa được thấy như thực chính nó. Do đó, cái hiểu và cái thấy này, vẫn ở trong vọng thức điên đảo phân biệt; còn tự nó, lý Thiền lý Ðạo vẫn ở ngoài tầm tay và ngoài trí phân biệt của chúng tạ Cái hiểu cái biết cái thấy ở đây, cũng giống như kiến thức của bọn mù không hơn không kém. Vì kiến thức của bọn mù có được về thế giới quanh họ, là nhờ vào những người sáng mắt, dẫn nói phân biệt cho họ về những sự vật chung quanh, và nhờ đó họ mới có những khái niệm tưởng tượng theo thế giới mù của họ về hình tượng màu sắc v.v... Nhưng những kiến giải tri thức này, chỉ là những khái niệm mườn tượng về sự vật chung quanh, chứ không phải chính như những sự vật mà họ nhận thấy bằng mắt.
----------------------------------------------------------------------------
Như trên tôi có nói chuyện giảng giải công án không phải la chuyện mới mẻ gì vì đã có từ ngày quyển Bích Nham Lục được viết, hay ngay trước đó nữa. Và cũng từ sau ngày đó không lâu đã có hai ý kiến trái ngước nhau : nên hay không nên giảng giải công án cho thiền sinh, cho người trong hay ngoài
Thiền tông, khi họ muốn tìm hiểu. Tôi không muốn can dự vào cuộc "tranh luận " như vậy, chỉ nêu một trường hợp cho những ai tò mò tìm hiểu vấn đê ` này. Trong Thiền tông thông sử có ghi công án Câu Chi Nhất Chỉ :" Hoà thượng Câu Chi đời Ðường chỉ giơ một ngón tay thay vì trả lời câu tham vâ'n ". Tất nhiên ít ai hiểu được một công án như vậy muốn nói gì. Va `sau đây là lời giảng giải của Thiện Chiêu :" Cách giơ tay của hòa thượng Câu Chi là học của hoà thượng Thiên Long, vì ông ta nhờ nhất chỉ mà ngộ đạo. Nhất chỉ là xuyên suốt ngàn vạn hiện tượng khác nhau của thế giới. Vô tư tức vô ngã tức tính Không cho nên vạn vật chỉ là một. "

Ðó là cách lý giải của Thiện Chiêu , không biết có đúng với nguyên lý của công án không, có giúp ích gì cho thiền sinh, chỉ biết mỗi thiền sư lý giải mỗi công án có thể khác nhau xa. Như vậy thì việc giảng giải một công án cũng chưa chắc giúp người tham cứu hiểu được công án đó, hay khi họ dùng trả lời cho thầy thì chưa chắc được chấp nhận. Huống chi ngay từ thời trước đây ở Trung quốc đã có hơn 1700 công án. Bây giờ thì số đó lên rất cao. Riêng ở Nhật tôi có đọc nhưng không nhớ chắc lắm thì số công án hiện có từ 20 ngàn tới 40 ngàn, và càng ngày càng được đặt ra thêm. Vậy thì có ai giải được hết không, và nếu cho là có thì lại có thêm công án mới, ít nhất thì cũng hợp với thời đại hay căn cơ hơn để thay thế công án cũ. Tôi đã viết việc giải hay không giải công án không phải là điều tôi quan tâm ở đây (va `do vậy tôi đã không mua cuốn sách đó của HT TT sau khi thử đọc qua).

Việc đáng nói là nội dung bài viết dài 21 trang của Ðại Lãn chỉ muốn nêu lên luận điểm không nên giảng giải công án thì có đáng được đăng ở trang chuyên về Thiền không .Tôi đa ~viê't trong một message :" Tại sao lại đăng một bài viết có y' kiến thị phi chưa biết đúng sai ", là trong ý nghĩ đó. Mong
anh Bình Anson hiểu ro ~y' tôi hơn. Dù là chuyện nêu lên đúng hay sai thì vẫn còn có nhiều người không cùng ý kiến đó.

Ðể chứng minh thêm bài viết của Ðại Lãn chỉ có mục đích như trên' tôi ghi thêm phần kết luận dài khoảng một trang, thật ra thì có nhiều ý chung chung nhưng cũng thấy cái ý chánh là không nên làm chuyện giải nghĩa công án :

Ðể thay lời kết luận, chúng tôi tha thiết yêu cầu mọi người trong chúng ta,hãy vì sự nghiệp giải thoát của mọi người, mà ngưng đi những việc làm tai hại đó, vì chúng không có lợi, mà ngược lại sẽ có hại cho chính ngày hôm nay và ngay cả mai sau; bỡi vì chúng sanh trong thời kỳ mạt pháp tình trạng căn cơ của họ nghiêng nặng về lý trí phân biệt. Cho nên đối với những người học Ðạo, họ chỉ biết đắm mình vào thế giới ngôn ngữ văn tự, để rồi bị chúng đánh lừa trở thành nô lệ, và tự th a mãn cho đó là cứu cánh, đáng lý ra chúng chỉ là phương tiện bị vượt qua, nên đức Phật Thích Ca đã từng tiên liệu trong kinh Lăng Già ngài đã phủ nhận: "Bốn mươi chín năm ta chưa hề nói lời nàọ" Thế mà cái hậu quả ấy vẫn xảy ra, càng ngày càng thêm
tệ hại không phương cứu chữa! Chúng ta nên quay nhìn lại xem cái kiến thức, mà chúng ta đã nổ lực thâu lượm nhờ vào ngôn ngữ văn tự, tư duy học hỏi đó, có phải là cái bản lai diện mục xưa nay của chúng ta hay không? Hay đó chỉ là cái quái thai của vọng thức điên đảo phân biệt? Vậy thì cái bộ mặt thật xưa nay của chúng ta nó ở đâu? Hãy cẩn thận! Ðừng tự đánh lừa mình! Ðừng đánh lừa mọi ngườí! Hãy tự thực hành theo những lời dạy của đức Phật, cho dù chỉ là một chữ hay một câu đi chăng nữa, nếu chúng ta thực hành thấu đáo vượt qua khỏi chúng, thì đó là một việc làm lợi ích, chứ không phải học hỏi so sánh đối chiếu thiên kinh vạn quyển qua ngôn ngữ này ngôn ngữ nọ, để hiểu biết những lời dạy của đức Phật, rồi đem ra bàn luận mổ xẻ phân biệt chúng đúng sai chi li qua sách vở hay lời nói, rốt cuộc tham vẫn còn tham, sân vẫn còn sân, và si vẫn còn si. Ðó không phải là mục đích tối hậu của những lời dạy đức Phật, mà mục đích tối hậu của đức Phật là thực hành giải thoát tất cả mọi trói buộc của tham-sân-si ngay
trong cuộc sống này, chứ không phải học để biết tham sân sị Như thế chúng ta học để làm gì cho phí công vô ích, trong khi chúng không can hệ gì đến vấn đề giải thoát tham-sân-si!?
------------------------------------------------------------
Một bài viết vê `Thiền tông với công án mà kết luận bằng ba chữ quen thuộc Tham Sân Si thì lạ lắm. Thiền tông ít nói đến chuyện đó (tuy là vấn đề chung của Phật giáo) mà nói về cái Tâm, và cái điểm nhắm không phải "giải thoát tham sân si" (nghĩa ??) mà là Kiến Tánh. Trong cả bài về Thiền tông này Ðại Lãn không hề nói gì về chữ Tâm và Kiến Tánh, ngoại trừ một hai lần dùng chữ đãcó sẵn, không tránh được , như :" Hơn nữa, cái Tự tánh xưa nay của chúng ta chưa từng che dấu, nó luôn luôn hiển bày hiện hữu; nhưng tại sao chúng ta không thấy được lại đi tìm cầu nó?"
----------------------------
Nghĩa là tuy có, nhưng rất 'it, chỉ một hai lần. Còn về cái kiến tánh thì đáng nghi ngờ lắm . Ðại Lãn chỉ dùng chữ "có thể" : " Vậy thì việc thấy tánh thành Phật không phải là việc không thể không làm được, và công án Thiền không phải vì những lý do trên, mà không vượt qua nổi ." "Qua những trình bày ở trên, r ràng công án không phải là đối tượng không thể không vượt qua được

Cái cách nói không dứt khoát, rụt rè về "kiến Tánh của Ðại Lãn khiên tôi tin DL là người đứng ngoài Thiền công án, chỉ đọc nó nhưng chưa chắc trọn tin ở giá trị của nó. Và đây là về những người tu tập Thiền Tổ sư dưới mắt Ðại Lãn : Giờ đây hành giả như người đui, người mù, người điếc, người câm, đôi lúc họ quên cả ăn uống ngủ nghỉ làm việc... Vì lúc này là lúc ngũ căn của họ không bị ngũ trần bên ngoài chi phối, do đó những người đang sống chung với họ, với tâm tạp loạn phân biệt như chúng ta, sẽ nhìn thấy cách sống của họ khác với cuộc sống của chúng ta, vì họ đang đi nghịch dòng sanh tử, trong khi chúng ta đang đi thuận dòng sanh tử, có nghĩa là họ đang đi nghịch chiều với chúng ta. Do đó, chúng ta mới có cái nhìn thấy họ như là một người ngu ngốc khờ dại, khùng khùng điên điên, hay nói theo danh từ thời đại là mát mát.

--------------------------------------
Không biết những chuyện như trên đúng được mấy phần trăm. Nếu chỉ mười phần trăm thì cũng đáng ngại lắm.

Những phần khác là chuyện kể về Thiền (Thiền thoại) mà Ðại Lãn gọi là công án, và những ý kiến chung chung về nghi tình thấy có trong tất cả sách viết về công án, cho cho là không có gì đáng bàn.

Tóm lại đây làvài điều tôi nhận thấy :

1/ Chủ đích và nội dung bài viết "Công án và vấn đề nhận thức" không phải trình bày ý nghĩa cùng tính cách riêng của pha'p tu công án, mà nhằm đả kích việc giảng giải công án mà ai đó đang làm. Tôi không nhất thiết phải đoán đó là aị
2/ Ðại Lãn không có một niềm tin đủ mạnh vào việc tham công án. Thái độ giống như một người đang đứng ngoài Thiền Tổ sư mà nghiên cứu vấn đề.
3/ Ðại Lãn rất ít nói về chữ Tâm , vì ngại gi `đo' hay vì không quan tâm. Dẫu sao thì Thiền tông cũng còn được gọi là "Tâm Tông" với những câu nói ai cũng biết như : dĩ tâm ấn tâm, tức tâm tức Phật, bình thường tâm, vô tâm...Co' thể nào là khi nói nhiều về Tâm sẽ dễ nghĩ tới chuyện "duy tâm " ? Thật ra nhà Thiền cũng thường nói : "Duy Tâm Tịnh độ ", Tam giới duy tâm", mà có ngại ngùng gì đâu. Ngay cả cái khẩu hiệu của "Thiền Tổ sư" do Ðại Lãn đưa ra chỉ có hai chữ "Chỉ Thẳng", mà không nói r chỉ thẳng cái gì . Cho nên tôi mới đã nói đó là cái từ rất vô nghĩa. Phải nói r là Chỉ Thẳng Tâm để cho đúng với tôn chỉ của Thiền tông, để khỏi bị hiểu lầm (hay hiểu ngầm ) là Chỉ Thẳng Vật. Nhưng Ðại Lãn cũng cứ lập lờ.
 

x