GIỚI
David
Staindl-Rast
Với
tôi, Giới có một sức thu hút lớn. Điều tôi muốn nói đây,
không phải là việc giữ Giới, mà là tính chất muôn màu
muôn vẻ của Giới ở khắp mọi nơi. Qui tắc đạo đức
của các thời đại và các nền văn hoá khác nhau cho ta thấy
nét phong phú trong tính cách đa dạng của con người; chính
sự đa dạng này thu hút tôi. Sự thích thú ấy làm tôi liên
tưởng đến hộp nút áo của mẹ tôi hồi tôi lên năm tuổi;
hay những chiếc vỏ sò tôi nhặt về sau một chuyến đi dạo
buổi sáng ngoài bãi biển, bày biện trên bàn theo kích cỡ,
màu sắc và hình dáng. Đó là sự thích thú đầu tiên của
con người trước cái đồng trong cái dị, và cái dị trong
cái đồng.
Anh
Graham Carey bạn tôi đã khơi được nguồn rung cảm này khi
dành cho các con anh sự ngạc nhiên trong một dịp Giáng Sinh
nọ, với quyển sách do anh tự làm lấy; cuốn sách sau này
được xuất bản với nhan đề ‘Kể chuyện đuôi’: từ
trang này sang trang khác chỉ toàn là hình đuôi động vật,
từ cáo tới thằn lằn, từ sư tử tới chim én, từ chiếc
quạt của con công cho tới đốt xương cụt gần như không
thấy được của con người. Trẻ con chưa bao giờ quên tìm
sự thích thú trong những biến thiên. Và đứa trẻ trong mỗi
chúng ta cũng chưa hề nhàm chán với những biến thiên ấy,
chúng là các biến tấu của Mozart trong ‘Twinkle, Twinkle, Little
Start’ (Lấp lánh vì sao nhỏ) hay vô vàn biến thái của Bà
Mẹ Thiên Nhiên trên vòm trời đêm. Đó là một trong những
lý do vì sao tôi thấy tính chất đa dạng khắp nơi của Giới
và các điều cấm kỵ thật là thú vị.
Với
chiếc mũ chõm và bao trùm tai, anh bạn đi nhờ xe, tôi cho quá
giang dọc đường ở New England bữa nọ, đã lo lắng nhìn
chằm chặp vào con dao nhíp Thụy Sĩ tôi sắp dùng để cắt
táo và phó mát ra chia nhau. Tôi đã từng cắt gì với con dao
này? Thịt? Tôi khâm phục sự ý tứ của anh trong việc cất
các vật dụng dùng cho thực phẩm làm từ sữa riêng biệt
với những vật dùng cho thịt, theo luật của Chính Thống
Giáo Do Thái. Tôi cũng đã tôn trọng cùng một mối lưu tâm
và lòng tận tụy ấy, khi chúng tôi phải lái xe nhanh để
đưa anh đến nhà bạn trước khi mặt trời lặn tối thứ
Sáu hôm đó, khi ngày nghỉ Sabbath bắt đầu.
Cùng
những mối quan tâm trong việc giữ giới ấy đã gây ấn tượng
cho tôi phía bên kia địa cầu, nơi xứ Tân Tây Lan. Aotearoa,
‘Miền Mây Trắng’, như cách gọi của thổ dân Maori, là
một trong số ít vùng mà dân số bản địa chưa hề bị lấn
lướt bởi nhóm người da trắng thống trị. Pakiha (người
da trắng), sống bên cạnh người Maori, nhưng lại thường
không hay biết gì đến những cấm kỵ của người láng giềng.
Tôi nhớ đến sự rầu rĩ của một nguời đàn bà Maori khi
những người hàng xóm Pakiha mới của bà đem phơi khăn lau
chén cạnh những chiếc áo thun. Chớ! chớ bao giờ lại để
cho vật dùng với thức ăn chung đụng với áo quần.
Ở
Ấn Độ, một du khách đầy thiện chí cũng có thể làm náo
động đám đông nếu vô ý đi ngược chiều kim đồng hồ
quanh một hình ảnh thiêng liêng. Hướng vai trái về phía những
gì thiêng liêng ở Calcutta còn thậm tệ hơn chuyện chìa tay
trái cho người ta bắt ở Luân Đôn nữa. Dĩ nhiên, lằn ranh
giữa những giới luật thiêng liêng và tập tục xã hội nhập
nhằng ở đây. Thế nhưng, hai lĩnh vực này có thể liên quan
mật thiết hơn chúng ta tưởng. Nhìn kỹ vào những giới luật,
cấm kỵ, và tập tục có vẻ như tùy tiện đối với chúng
ta, chúng ta có thể bắt gặp ở phía dưới bề mặt một
nền tảng chung cho tính khác biệt lớn lao của các hiện tượng.
Lắng nghe sự khác biệt đến hoang mang của các giới điều,
ta có thể bắt đầu nhận ra giai điệu mà các giới điều
này là biến tấu.
Ở
đây, chúng ta phải đối diện với câu hỏi có tính chất
quyết định: liệu có một chủ đề nhất quán thể hiện
trong tính chất muôn màu muôn vẻ của các giới luật trên
đời? Câu trả lời của tôi là có, và chủ đề ấy là ý
thức đồng điệu, thấy mình thuộc về đâu đó.
Ta
có thể gọi đó là ‘lạ lùng, lạc điệu,’ khi một ai
đó dùng tay trái để bắt, thay vì dùng tay phải. Nói một
cách chính xác: đó không phải là cách một người đồng
xứ với ta làm. Một người của chúng ta sẽ không làm như
vậy. Với các tín đồ ở Ấn Độ, đi kinh hành ngược chiều
kim đồng hồ cũng đồng với lạ lùng, nhưng còn cộng thêm
vào khía cạnh lề luật tôn giáo nữa. Mỗi hành động tín
ngưỡng làm mạnh thêm những mối dây liên hệ gắn bó ta
với cái Vô Cùng. Đồng thời, làm mạnh thêm các sợi dây
liên hệ gắn bó ta với những người cùng đang sùng kính
như ta. Sùng kính – theo nghĩa gốc – là sự thể hiện lòng
tôn kính với những gì đáng kính nhất. Từ này không bắt
buộc phải nằm trong phạm vi hạn hẹp của thuyết hữu thần
hay của tôn giáo. Mặt khác, nó mang lại sức thuyết phục
tôn giáo cho những gì ta làm với tâm ý hướng về những
giá trị tuyệt đối. Trong nghĩa này, làm theo những giới
luật tôn giáo là một hành động sùng kính.
Với
những người Maori, sự cắm rễ của họ trong truyền thống
là một giá trị tuyệt đối. Điều này nối liền họ với
tổ tiên và những gì tổ tiên họ cho là linh thiêng -- Đất,
Biển, Trời, mọi loài chung sống với chúng ta, và các đấng
vô hình đang có mặt trong trần thế. Việc giữ điều cấm
kỵ làm mạnh thêm những sợi dây gắn bó, thấy mình thuộc
về ngôi nhà của tất cả chúng ta, nơi mà Gary Snyder đã gọi
một cách rất thích đáng là Căn Nhà Trái Đất.
Anh
bạn theo Chính Thống Giáo Do Thái của chúng ta mang trong tâm
một cộng đồng nhỏ hơn, cái vòng hạn hẹp của những người
thờ phụng giống anh ta. Song, chính ra, anh ta có mang con người
nào trong tâm đâu, ngoài Thượng Đế. Nhưng anh học giới
luật của Thượng Đế từ đâu, nếu không phải là từ cộng
đồng? Và há không phải do liên hệ gắn bó với cộng đồng
ấy mà anh ta thuộc về Thượng Đế? Và há không phải cảm
giác thuộc về Thượng Đế ấy là hạnh phúc mà anh ta theo
đuổi qua những lưu ý tỉ mỉ trong thực tập hằng ngày?
Từ những điều, mà theo một số người, dường như chỉ
là tục lệ xã hội, cho đến chỗ mến Chúa và yêu người
bên cạnh, giới luật gồm thâu tất cả, theo các tín đồ
chính thống, vì giới luật là nhiều cách thể hiện khác
nhau của việc đồng thuộc về tuyệt đối.
Và
chính chuyện thuộc về này dẫn đến sự ngăn chia với những
người không thuộc về. Trên thực tế, bao nhiêu luật lệ
về sự phân chia – tách sản phẩm từ sữa ra khỏi sản
phẩm từ thịt, tách việc ăn ra khỏi các hoạt động khác
của cơ thể, và vô số các điều cấm kỵ tương tự trong
những truyền thống khác -- tất cả đều bày tỏ và nhấn
mạnh chủ đề: tách khỏi những người không thuộc phe ta.
Đây là cái bóng của chủ đề thấy mình thuộc về đâu
đó. Chủ tố tích cực của mỗi quy tắc đạo đức, nếu
có, có thể được tóm tắt trong những lời này: đây là
cách người ta cư xử với những người họ thuộc về phe.
Vượt qua vòng hạn thuộc này là người ngoài. Qui tắc đạo
đức này khác với qui tắc đạo đức kia không phải ở tự
trong cơ bản, hoàn toàn không phải vậy, mà đơn thuần ở
nơi cách chúng ta, loại trừ hay bao gồm, vạch ra vòng hạn
thuộc.
Ngày
hôm nay, chúng ta đã bước tới một ngưỡng cửa trong lịch
sử nhân loại. Từ nay trở đi đạo đức phải bao dung tất
cả, bằng không thì trở thành vô đạo đức. Trong thế giới
của chúng ta, không còn chỗ cho người ngoại cuộc nữa. Và
ý thức thuộc về, đồng điệu của chúng ta phải bao gồm
không chỉ con người, mà còn cả cầm thú, cỏ cây, và vạn
vật vô tri nơi Căn Nhà Trái Đất của chúng ta. Sẽ chẳng
có gì phù hợp nữa ngoài chân trời bao la nhất có thể đạt
của sự đồng điệu.
Đó
là tại sao chúng ta thấy hai biến cải quan trọng về đạo
đức xảy ra trong thời đại chúng ta. Mọi cấu trúc giới
luật căn cứ trên sự loại trừ đều đang phân rã, và thuộc
về quá khứ. Trào lưu mới cho những giới luật căn cứ trên
ý thức hoà đồng cùng vũ trụ đang đi tới rất nhanh, và
thuộc về tương lai. Trong tất cả các giới luật tôn giáo
của chúng ta, chỉ những giới luật nào diễn đạt ý thức
hoà đồng không biên giới mới tồn tại được, nhưng
chúng sẽ thật sự tồn tại. Chúng sẽ định hình cho tương
lai nếu có một tương lai.
Càng
ngày người ta càng bắt đầu nhận ra rằng sự sống còn
của hành tinh chúng ta tùy thuộc vào ý thức hoà đồng của
chúng ta -- với tất cả mọi người, với những con cá heo
bị bắt trong lưới vét, với những con gà, con lợn, con bê
nuôi trong các trại tập trung súc vật, với những khu rừng
đan mộc ôn đới và những cánh rừng già nhiệt đới, với
những lớp tảo bẹ dưới đại dương, và với tầng ozone.
Càng ngày người ta càng bắt đầu ý thức rằng mỗi hành
động khẳng định sự hoà đồng này là một hành động
đạo đức của sự sùng kính, là sự thực hành giới luật
sẵn ghi trong tâm khảm mỗi người.
Đó
là lý do sau chót tại sao giới luật thu hút tôi, những điều
bị bỏ đi không dùng đến, cũng như những điều sẽ tồn
tại khi nào con người vẫn còn là con người: chúng là những
biến tấu của cùng một giai điệu, giai điệu đòi hỏi trái
tim con người phải mới qua mỗi thời đại. Điều đã lôi
cuốn tôi ngay từ đầu là tính chất hết sức đa dạng của
giới. Điều làm tôi thích thú sau khi nghiền ngẫm là sự
thách đố lớn lao, nói lên bằng bao nhiêu loại ngôn ngữ
khác nhau ấy, sự thách đố nói ‘vâng’ một cách hết lòng,
chữ ‘vâng’ không giới hạn với sự hoà đồng.
