Theo
Đức Phật, nguồn gốc sâu xa của mọi tệ nạn xã hội là
do con người đã đánh mất đức tính tàm quý, tức là không
còn biết hổ thẹn đối với hành vi sai lầm của mình. Như
vậy, khi con người không còn biết hổ thẹn thì người ấy
có thể làm bất cứ điều ác nào.
Hình
ảnh Đức Phật dạy Tôn giả La Hầu La, khi Tôn giả vừa
7 tuổi, tại rừng Am-ba-la (rừng xoài) thật cảm động. Ngài
khuyên La Hầu La khi làm một thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý
nghiệp nào, nếu thân, khẩu, ý nghiệp ấy đưa đến tự
hại, hại người, hại cả hai thì thân nghiệp ấy, khẩu
nghiệp ấy, ý nghiệp ấy là bất thiện. La Hầu La chớ nên
làm, nếu đã lỡ làm thì phải biết hổ thẹn, sám hối đối
với nghiệp ấy. Ngài còn thận trọng hơn nữa, khuyên La Hầu
La không nên nói láo, dù nói để mà chơi. Đức Phật quả
là nhà giáo dục vĩ đại, không những Ngài chỉ khuyên dạy
những người ở lứa tuổi trưởng thành có sự hiểu biết,
mà Ngài còn quan tâm chăm sóc đến tuổi trẻ, giáo dục và
xây dựng chúng khi còn tuổi ấu thơ. Ngài quan niệm rằng,
tâm hồn của tuổi ấu thơ giống như tờ giấy trắng, nếu
như tờ giấy ấy dư, được nhà họa sĩ tài hoa vẽ lên ấy
những bông hoa tươi đẹp, thì nó sẽ tô điểm cho cuộc đời
thêm sắc. Ngược lại, tờ giấy ấy nếu kẻ bất tài vô
dụng bôi lên đó những vết mực đen vô nghĩa thì nó trở
thành cái vô dụng và làm xấu xã hội.
Ở
đây tôi muốn nói, những người cha, người mẹ, người thầy...
có trách nhiệm lớn trong việc giáo dục những người con
cháu của mình. Hầu hết những em bé hư hỏng đều phát xuất
từ sự thiếu giáo dục của cha, mẹ, hay không có cha mẹ
để giáo dục, hoặc phương pháp giáo dục không có hiệu
năng. Chúng ta không nên trách đứa con hư hỏng mà chúng ta
hãy tự trách mình thiếu tinh thần trách nhiệm giáo dục đối
với chúng. Đức Phật đã làm người thầy đầy đủ trách
nhiệm, đáng kính, tùy theo từng lứa tuổi, sự hiểu biết
từng người mà Ngài có những lời dạy khác nhau, rất thiết
thực và hữu hiệu.
Đức
tính hổ thẹn rất cần thiết cho những ai muốn trở thành
con người tốt, con người có đời sống lành mạnh có đạo
đức, nó là nền móng cơ bản để xây dựng một xã hội
lành mạnh. Thiết nghĩ, những tệ nạn xã hội ngày càng gia
tăng, tuổi trẻ tiến sâu vào con đường sa đọa, vì con người
đã đánh mất đức tính hổ thẹn hay xem thường đức tính
này. Đó là nguồn gốc sâu xa xuất hiện mọi tệ nạn xã
hội.
Là
con người không làm sao tránh khỏi những sai lầm, nhưng cái
quan trọng, khi chúng ta phạm phải sai lầm, chúng ta có biết
phục thiện hay không, chúng ta có biết hổ thẹn và sửa đổi
những sai lầm ấy không. Thái độ phục thiện hay không phục
thiện để phân biệt giữa người ngu và kẻ trí, giữa người
thiện và người bất thiện, giữa người làm tồi bại xã
hội và người xây dựng xã hội.
Trong
kinh Giáo giới La Hầu La, Đức Phật dùng hình ảnh con voi
lâm trận để ví dụ cho hai hạng người trên. Ví dụ một,
khi con voi lâm trận, ra chiến trường, nó dùng hai chân trước,
hai chân sau, phần thân trước, phần thân sau, dùng đầu, tai,
ngà, đuôi... nhưng nó bảo vệ cái vòi của nó. Ví dụ hai,
khi con voi lâm trận, ra chiến trường, nó dùng hai chân trước,
hai chân sau, phần thân trước, phần thân sau, dùng đầu, tai,
ngà, đuôi... và nó dùng luôn cả cái vòi của nó. Ở ví dụ
một, ta thấy con voi thứ nhất không quăng bỏ mạng sống
của nó, vì nó biết bảo vệ cái vòi, dụ cho người biết
tàm quý. Ở ví dụ hai, ta thấy con voi thứ hai đã quăng bỏ
mạng sống của nó, vì nó không biết bảo vệ cái vòi, dụ
cho người không biết tàm quý.
Qua
ví dụ trên, ta càng thấy rõ hơn tầm mức quan trọng khi con
người đã đánh mất đức tính tàm quý, nó là nguyên nhân
sâu xa của mọi tội phạm. Vì vậy cho nên Đức Phật đã
đi đến kết luận: "Cũng vậy, này La Hầu La, đối với những
ai biết mà nói láo, không biết tàm quý, thời ta nói rằng
người ấy không có việc ác gì mà người ấy không làm"
(Trung Bộ 1, kinh Giáo giới La Hầu La).
Thật
đúng vậy, thưa các bạn, các bạn thử dành một vài phút
để cho tâm hồn thật lắng đọng, rồi chiêm nghiệm cuộc
sống chính mình. Các bạn sẽ thấy một hành vi xấu xa mà
các bạn còn mang theo, vì các bạn đã đánh mất đức tính
hổ thẹn đối với tật xấu ấy, và mặc nhiên thừa nhận
chúng như là một sự kiện thường tình. Kìa bạn hãy nhìn
xem: đứa con hay cháu của bạn có thói xấu hay ăn vụng. Bạn
còn nhớ không, lần đầu tiên chúng ta ăn vụng với đôi
mắt láo liêng, lén lút sợ hãi, nếu bạn không kịp thời
giáo dục chúng, lần thứ hai, ba và nhiều lần sau, bạn sẽ
thấy gì trên đôi mắt của cậu bé ấy? Tất nhiên là biểu
lộ không chút gì sợ hãi hay lén lút. Chúng ăn vụng một
cách tự nhiên và xem như chuyện ấy được mọi người thừa
nhận. Từ chuyện này, chúng ta có thể suy ra mọi hành vi khác
cũng bắt nguồn tương tự như vậy.
Cuối
cùng, tôi xin mượn lời dạy của Đức Phật từ trong kinh
Di giáo để thay lời kết thúc bài viết này:"Sự hổ thẹn
là phục sức tốt đẹp nhất trong mọi thứ phục sức, như
cái móc sắt, sự hổ thẹn có năng lực chế ngự mọi thứ
phi pháp của con người. Thế nên, các thầy Tỷ kheo, hãy luôn
luôn biết hổ thẹn, sỉ nhục, đừng bao giờ quên đức tính
ấy, dầu chỉ tạm thời mà thôi. Mất hổ thẹn là mất công
đức. Có hổ thẹn là có thiện pháp, không hổ thẹn thì
không khác chi cầm thú" (Kinh Di giáo).
Qua
lời Phật dạy, ta thấy đức tính hổ thẹn là nền tảng
để xây dựng một nếp sống lành mạnh, có đạo đức. Cho
dù là người tại gia hay người xuất gia cũng cần có đức
tính ấy. Mất đức tính ấy là nguyên nhân sâu xa của mọi
tệ nạn xã hội. Chúng ta là người Phật tử, là những người
muốn xây dựng xã hội lành mạnh, hãy cố gắng gìn giữ
đức tính ấy trong mỗi người, vì nó là vũ khí sắc bén
nhất để ngăn chặn mọi hành vi sai lầm, đồng thời nó
cũng là thứ trang phục đẹp nhất trong mọi thứ trang phục.
Thích
Hạnh Bình
