Giáo
hội Phật giáo Việt Nam hiện có Ban Giáo dục Tăng Ni, Ban
Hoằng pháp, Ban Hướng dẫn Phật tử… là những Ban có liên
hệ nhiều và ảnh hưởng lớn đến giáo dục Phật giáo.
Nói như thế nghĩa là chúng ta chưa có một Ban chuyên trách
về Giáo dục Phật giáo. Giáo dục, theo ý nghĩa tổng quát
và chung nhất là sự truyền thọ kiến thức, sự rèn luyện
kỹ năng, sự làm cho thích nghi với đời sống, sự khơi dậy
và phát triển khả năng tự khám phá mình để từ đó sống
và hướng thiện, tạo hạnh phúc cho mình và cho người. Giáo
dục Phật giáo nhấn mạnh sự học tập và thực hiện giới,
định, tuệ, hướng đến sự giải thoát cho mình và đóng
góp vào sự giải thoát của mọi chúng sinh. Những người
tu theo giáo lý của Đức Phật đều tin rằng một nền giáo
dục Phật giáo có thể được áp dụng hữu hiệu cho mọi
người, không phân biệt giới tính, tuổi tác, tầng lớp…
theo các phương pháp, biện pháp giáo dục thích hợp.
Tin
tưởng vào giáo lý của Đức Phật, tin tưởng Ngài là một
nhà giáo dục vĩ đại, chúng ta lạc quan trước tiền đồ
của một nền giáo dục Phật giáo, con đường giải quyết
những bế tắc, nguy nan của thời đại. Chúng ta cũng không
bi quan trước tình trạng chưa ổn định của Giáo dục Phật
giáo Việt Nam mà Giáo hội Phật giáo Việt Nam và các cơ quan
ban ngành Phật giáo đang nỗ lực xây dựng.
Chúng
tôi xin được nêu một số nhận định về giáo dục Phật
giáo Việt Nam hiện nay trên hai lĩnh vực hoạt động: Giáo
dục Tăng Ni và Giáo dục Cư sĩ Phật tử.
Về
vấn đề Giáo dục Tăng Ni
Hiện
nay GHPGVN có 3 Học viện Phật giáo, 07 Lớp Cao đẳng Phật
học, 30 Trường Trung cấp Phật học và một số lớp Sơ cấp
Phật học rải rác tại một số chùa hoặc một số cơ sở
do Ban đại diện Phật giáo cấp quận, huyện quản lý. Đó
là chưa kể các khóa bồi dưỡng được tổ chức khá đều
đặn cho các giảng sư và các khóa đào tạo giảng sư của
Ban Hoằng pháp Trung ương Giáo hội. Dù chất lượng giáo dục
chưa đồng đều ở các cơ sở giáo dục do hoàn cảnh và
điều kiện khách quan, nhưng ngành Giáo dục Tăng Ni đã có
sự phát triển trong chừng mức nhất định.
Cũng
do hoàn cảnh khách quan, cơ cấu tổ chức trường lớp, đặc
biệt là chương trình và cấp học, chúng ta đã tiến hành
thực hiện chưa hợp lý. Chúng ta mở Trường Cao cấp Phật
học, tức Học viện Phật giáo trước, sau đó mở các Trường
Cơ bản, tức Trường Trung cấp, rồi sau đó đến các lớp
Cao đẳng và cuối cùng là một số lớp Sơ cấp. Như thế,
rõ ràng ngành giáo dục Tăng Ni đã thiết lập từ cao đến
thấp, sơ đồ các cơ sở giáo dục các cấp có vẽ như một
hình tháp cuốn trôn ốc. Các con số thống kê sau đây cho
thấy điều ấy: 03 Học viện gồm 1.200 Tăng Ni sinh, 08 Lớp
Cao đẳng gồm hơn 1000 Tăng Ni sinh, 30 Trường Trung cấp gòm
3000 Tăng Ni sinh và các lớp Sơ cấp gồm gần 2000 Tăng Ni sinh.
Điều đáng lưu tâm ở đây là các cơ sở giáo dục nói trên
chỉ có một số ít cơ sở tổ chức được nội trú. Trong
tình hình đất nước đổi mới và đang phát triển, Tăng
Ni đảm nhận nhiều công việc cần di chuyển hằng ngày, cộng
thêm với gần 9000 Tăng Ni phải đến trường học, hình ảnh
chư Tăng Ni di chuyển ngoài đường đông đúc làm giảm đi
vẻ trang nghiêm của người tu sĩ. Lại nữa, cái không khí
tu học ở chùa, ở các Học viện có vẻ như đã mất đi
khá nhiều nét đẹp truyền thống trang nghiêm, tĩnh lặng đầy
thiền vị của Phật giáo Việt Nam.
Do
đó, ngành Giáo dục Tăng Ni cần có biện pháp khuyến khích
việc tu học ở chùa, tự viện, tịnh xá… cho giới Sa di
trẻ, tu tập tứ oai nghi, giữ gìn phẩm hạnh nhiều hơn trước
những hiện tượng xã hội cùng lúc phát triển văn minh, nhưng
cũng đồng thời cùng lúc có chiều hướng tuột dốc, xuống
cấp, sa đọa… về mặt tinh thần đạo đức của thời đại.
Chúng ta cần lập lại sự cân bằng trong phát triển: Tăng
cường các Trường, Lớp Sơ cấp, củng cố các Trường Trung
cấp và các Lớp Cao đẳng cũng như các Học viện… Điều
nầy, không những chỉ riêng ở Việt nam, mà ngay cả những
lớp học, những khóa học với số học viên không nhiều
tại các nước Châu Á, Châu Âu, Châu Mỹ… như: Tích Lan,
Thái Lan, Myanma, Ấn Độ, Tây Tạng, Trung Quốc, Nhật Bản,
Anh, Pháp, Đức, Mỹ v.v… Làm thế nào để những người
có trách nhiệm đào tạo và những người tham gia thọ học,
tiếp nhận sự đào tạo cùng có chung một mục tiêu, một
định hướng, lý tưởng… là HỌC ĐỂ TU. Nét đẹp đặc
sắc của Giáo dục Phật giáo là đưa con người từ phàm
phu đến hiền thánh. Qua giáo dục Phật giáo, con người được
thọ học Kinh Luật Luận của giáo pháp Đức Phật hiểu biết
một cách rõ ràng, chắc chắn và với năng lực tự thân,
tỉnh giác, biết ứng dụng pháp học, chuyển hóa chính mình,
làm nên một đời sống tốt đẹp. Thân có Giới, con người
làm chủ được bản thân không còn những hành động xấu,
ác quấy. Khẩu và Ý có Định-Tuệ… con người sẽ làm chủ
được mình trong mọi lúc mọi nơi, không còn có những lời
nói, ý tưởng xấu, ác, quấy… gây nhiễu hại cuộc sống
xã hội, nhân sinh và vạn loài.
Có
thể nói chung, dù ở bất cứ quốc độ nào, các cơ sở giáo
dục của Phật giáo cần nên giữ vững truyền thống tốt
đẹp của Giáo dục Phật giáo là đặt nặng vấn đề tu
tập là chính, đó là phát triển tâm linh, đạo đức hơn
là chỉ chú trọng việc mở rộng kiến thức. Bởi trên thế
giới nầy, người có kiến thức thế gian và học giả Phật
học không thiếu, nhưng hiện nay –điều mà thế giới và
xã hội đang cần là những con người thật sự có khả năng
hoàn thiện chính mình và đem sự hoàn thiện đó góp phần
phụng sự nhân sinh.
Về
vấn đề Giáo dục Cư sĩ Phật tử
Nếu
trước kia, Phật giáo Việt Nam từng có hệ thống trường
Bồ Đề trên các tỉnh ở miền nam từ Tiểu học đến Trung
học và có Trường Đại học Vạn Hạnh cho các sinh viên thuộc
các gia đình Phật tử và không phải Phật giáo theo học thì
nay hệ thống ấy không còn nữa. Lại nữa, các cháu nhỏ
đi vườn trẻ, mẫu giáo do các Sơ Thiên chúa giáo phụ trách
khá nhiều ở khắp các thành phố, thị xã, quận, huyện.
Trong khi đó, chưa có một cơ sở nào của Phật giáo đảm
trách phần giáo dục trẻ thơ, lứa tuổi rất cần thiết
có những ấn tượng Phật giáo để sau này trở thành những
Phật tử chân chính, thuần thành.
Các
Phật tử đi chùa để mở mang kiến thức Phật học nhưng
các buổi giảng tại chùa lại chung cho các thành phần, lứa
tuổi v.v… cho nên sự tiếp thu không đồng đều. Lại nữa,
đa số Phật tử, nhất là những người lớn tuổi cũng nghĩ
rằng được nghe Thầy giảng là được thêm phước đức
cho nên việc suy gẫm, tìm tòi để hiểu biết kinh sách Phật
hầu như không được họ lưu tâm. Chùa thì mỗi tuần hoặc
có khi chỉ vào dịp lễ lớn mới có Thầy giảng, cho nên
đây khó có thể hiểu là một cơ sở giáo dục được. Việt
Nam hiện có 8 ngàn Huynh trưởng và 65 ngàn đoàn sinh gia đình
Phật tử. Gia đình Phật tử chủ yếu sinh hoạt mỗi tuần
một lần, giúp các em vui chơi, rèn tập đạo đức và một
ít kiến thức Phật học sơ đẳng. Đây là một tổ chức
tốt, có gây được ảnh hưởng tốt trong các em, nhưng vẫn
là một loại hình sinh hoạt ngoài giờ học chính, chưa phải
là một hình thức giáo dục theo nghĩa chính thức.
Để
đóng góp vào nền giáo dục nước nhà, xây dựng và phát
triển giáo dục Phật giáo tại nước ta, chư tôn đức Giáo
phẩm lãnh đạo các cấp Giáo hội Phật giáo Việt Nam cần
phải tập trung công sức quan tâm, có kế hoạch định hướng
lâu dài, trước mắt tổ chức hình thành ngay một Ban Giáo
dục Phật giáo có nhiệm vụ chuyên trách lo việc giáo dục
Tăng Ni và Cư sĩ Phật tử. Nhà nước ta trong những năm gần
đây đã cho phép mở các Trường tư thục, dân lập, Giáo
hội cần bắt tay vào việc chuẩn bị cơ sở vật chất, nhân
sự để xin mở các mô hình trường nói trên, kể cả các
vườn trẻ, các trường mẫu giáo. Tất cả đều dạy theo
chương trình, giáo trình của Nhà nước, chỉ cần thêm một
hay hai tiết giáo lý mỗi tuần cho con em phật tử.
Một
điều đáng cho chúng ta lưu tâm là tại rất nhiều trường
Đại học Âu Mỹ, nơi mà số Phật tử hãy còn rất ít, vẫn
đang có phân khoa Phật học. Nước ta là nước có truyền
thống Phật giáo với 2000 năm giữ nước và dựng nước,
đa số đồng bào là Phật tử hoặc những người có cảm
tình với Phật giáo, lại không có trường Đại học nào
có phân khoa Phật học. Nếu các Trường Đại Học Quốc Gia
chưa có đủ giáo sư chuyên môn ngành Phật học thì Giáo hội
Phật giáo Việt Nam, với rất nhiều tôn túc mà đức hạnh
và kiến thức Phật học thâm sâu cũng như nhiều học giả
cư sĩ, có thể được qua sự giới thiệu của Giáo hội để
phụ trách môn Phật học tại các Đại học khoa học xã hội
nhân văn … Theo ý chúng tôi, việc thành lập vườn trẻ,
mẫu giáo của Phật giáo cho hiện nay là rất cần thiết,
cấp bách; kế đến là các trường Trung Tiểu học và sau
đó là các Đại học.
Chúng
ta đang chuẩn bị mở trường Đại học Phật giáo, khởi
đầu là Phân khoa Phật học và sẽ tiến hành mở rộng nhiều
phân khoa khác. Đây là thể hiện sự lớn mạnh của đất
nước và của Giáo hội, xứng đáng với những đóng góp
lớn lao mà Phật giáo Việt Nam đã thực hiện cho đất nước
suốt 2000 năm qua. Nhưng nếu chúng ta chỉ lo phát triển Đại
học mà quên đi phần căn bản là giáo dục đào tạo con em
Phật tử từ cấp thấp nhất cho đến hết cấp Trung học
thì chúng ta quay trở lại sự phát triển thiếu cân đối
của ngành giáo dục Phật giáo như thời gian qua. Điều quan
trọn nhất, cần phải cân nhắc, suy nghĩ là: Nếu Đại học
Phật giáo khởi sự đào tạo cấp Cử nhân Phật học trong
4 (hoặc có thể 3) năm thì hiển nhiên các Tăng Ni sinh sẽ
chú trọng vào việc học lấy bằng tốt nghiệp Trung học
theo chương trình của Nhà nước để thi tuyển vào Đại học
Phật giáo theo cấp cử nhân. Như thế, hệ thống giáo dục
Tăng Ni hiện nay sẽ rất xáo trộn và có thể đối với số
đông Tăng Ni, trở nên không cần thiết, mất thì giờ, vì
Tăng Ni sinh phải ít nhất trải qua 4 hay 7 năm ở các Trường
Trung cấp hoặc 3 hay 4 năm ở Cao đẳng hay Học viện. Một
bên là chỉ cần 4 năm để có thể có bằng cử nhân Phật
học, một bên phải cần gần 10 năm để có thể có được
văn bằng ấy! Và như thế thì các lớp Sơ cấp, các Trường
Trung cấp, các lớp Cao đẳng và có thể cả các Học viện
Phật giáo hiện nay sẽ bị chi phối, giảm thiểu, thậm chí
phải biến mất, hoặc tồn tại thì chắc chắn sẽ gặp rất
nhiều khó khăn và ý nghĩa tu học truyền thống của Phật
giáo cũng theo đó mà dần dần mai một đi.
Vấn
đề đặt ra là: Một Trường Đại học Phật giáo hiện nay
là rất tốt, rất cần thiết; nhưng cả một hệ thống tu
học Phật học của Tăng Ni từ các cấp dưới phải được
quan niệm, được tổ chức như thế nào để tinh hoa truyền
thống luôn tươi nhuận, đồng thời đáp ứng được hướng
phát triển của thế giới hiện đại? Các cấp học từ mẫu
giáo đến hết bậc phổ thông có thể được Giáo hội thiết
lập theo hình thức dân lập được không? Từ đây, cần phải
bàn thêm mục tiêu, đối tượng, tổ chức của giáo dục
Phật giáo hiện nay là gì? Như thế nào? Làm sao để xóa bỏ
tư tưởng cấp bằng cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ là mục
đích tối hậu của việc học của một tu sĩ Phật giáo?
Làm sao để đưa Phật giáo đến với tầng lớp thanh thiếu
niên Phật tử bằng một hệ thống giáo dục, có tổ chức,
được Nhà nước và nhân dân ủng hộ, tín nhiệm ?
Tp.HCM,
12 / 7 / 2006
