I.
Giới Thiệu
Bài
Kinh nầy được trích trong Tương Ưng Bộ kinh (Samyutta-nikaya),
tập I, trang 70 (Pali Text Society).
Nội
dung Kinh thuyết minh ba pháp:
1.
Tham: ưa muốn, ham mê, đắm say, thích thú, cố giữ, keo kiết,
ưng được thỏa mãn, mong được khoái lạc, danh vọng,...
2.
Sân: chán ghét, giận dữ, thù hận, nóng nảy, chống trả,...
3.
Si: ngu dốt, đần độn, lầm lạc, thành kiến, giáo điều,
cuồng tín, mê tín,...là những nguyên nhân gây ra bất hạnh,
phiền não và ưu tư cho con người.
Theo
đạo Phật, ba thứ độc nầy không phải do thần linh tạo
ra, do định mệnh an bài, hay có ra một cách may rủi. Vì tất
cả mọi phản ứng tâm lý (tâm sở) đều do nhân duyên, ở
đây có nghĩa là do tâm lý và cảnh vật xúc tác với nhau
mà phát sinh ra.
Có
thể nói tham sân si là sản phẩm của tâm lý chủ quan xấu
xa và đối tượng khác quan ô nhiễm. Ba pháp nầy được duy
trì và phát triển liên tục theo giòng sống của chúng sanh
trong hiện tại cũng như trong quá khứ và nếu không được
diệt trừ thì chúng vẫn tồn tại và phát triển trong tương
lai: phút sau cùng như các đời sau của mỗi chúng sanh. Chúng
hiện hữu và phát triển nơi những con người không giác ngộ
giải thoát qua hành động xấu ác của thân (như giết hại,
trộm cướp, tà hạnh) trong lời nói xấu ác của miệng (như
nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói thô ác) trong tư
tưởng xấu ác của ý (tham muốn, tàn bạo, hiểu sai).
Chúng
có thể được tìm thấy một cách dễ dàng nơi hành động,
ngôn ngữ, và ý nghĩ của bản thân cũng như của kẻ khác.
Kinh nghiệm cho ta biết bất cứ ở đâu hay lúc nào, nếu tham
sân si có mặt và ngự trị thì cuộc sống riêng hay chung đều
trở nên xấu xa đau khổ.
Điều
cần lưu ý là không nên xem tham sân si như là những gì trừu
tượng, chỉ hiện hữu trong tâm lý con người mà phải tìm
thấy sự hiện hữu cụ thể của chúng qua những hành động
chiếm đoạt, bóc lột, tàn bạo, giết hại, qua những tư
tưởng tối tăm, lầm lạc trong mọi sinh hoạt cá nhân và
tập thể.
Tham
sân si là sản phẩm của con người và xã hội và chính chúng
là nguyên nhân làm hư hại cuộc sống an lành của loài người
giống như bông tre nở từ cây tre và là biểu tượng suy tàn
của cây tre; nghĩa là khi tre trổ bông là lúc tre tàn lụi.
Trong
khi dạy cho con người biết Tham sân si là nguyên nhân của
cuộc sống đau khổ, cần phải tiêu diệt, Phật cũng nói
cho chúng ta còn có ba pháp vô tham, vô sân, vô si là những
yếu tố tâm lý cần nên phát triển để xây dựng cuộc sống
an lành.
Muốn
phát triển ba pháp thiện này chúng ta phải tu dưỡng theo chánh
đạo gồm Giới Định Huệ.
II.
Chánh
Kinh
Tại
Tịnh xá ở Savatthi, lúc bấy giờ, vua Pasenadi (Ba-tư-nặc)
nước Kosala đi đến Thế Tôn; sau khi đảnh lễ Thế Tôn rồi
ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên rồi, vua Pasenadi
nước Kosala bạch Thế tôn:
- Bạch
Thế tôn, có bao nhiêu pháp, khi khởi lên trong nội tâm của
người sẽ gây ra bất lợi, khổ đau, và bất an cho người
ấy?
- Thưa
Đại vương, có ba pháp khi khởi lên trong nội tâm của người
sẽ gây ra bất lợi, khổ đau, và bất an cho người ấy. Những
gì là ba? Tham, Sân, Si (*), thưa Đại vương, khi khởi lên trong
nội tâm của người sẽ gây ra bất lợi, khổ đau và bất
an cho người ấy. Ba pháp nầy, thưa Đại vương, khi khởi
lên trong nội tâm một người sẽ gây ra bất lợi, khổ đau
và bất an cho người ấy:
Tham
sân si là tâm ác của người.
Chúng
hại người như bông tre (hại tre).
(*)
Dịch giả dịch gọn lại để khỏi lặp lại.
