Lời
tựa của Tam Ích
Phật
giáo Việt Nam
Sự
nghiệp của Phật giáo trong thời nhà Lý
Bản
sắc của Phật giáo VN
Vị
sơ tổ của Phật giáo VN
Giáo
lý của Phật giáo VN
Lễ
nhạc của Phật giáo VN
Vấn
đề đào tạo Tăng tài
Con
đường nhân bản Phật giáo - Hướng đi của văn hóa
Nguồn
sinh lực của Chánh pháp
Giải
phóng tâm linh
Xuất
thế và nhập thế
Hướng
đi của người Phật tử Việt Nam
Xác
nhận giá trị của con người
Phật
giáo với tinh thần dân chủ
Vai
trò của đạo Phật trong xã hội loài người
Lời tựa của ông
Tam Ích
Thưa ...
1- Không gian
vô-cùng theo bề ngang. Thời gian vô-cùng theo bề dọc. Vì vô-cùng
cho nên không thời gian có vị-trí cho chúng sinh - hãy nói tới
con người mà thôi... Mỗi một con người đều có một vị-trí
khác nhau trong không gian và thời gian cho nên khi phát sinh, họ
có mặt một cách khác nhau, và khi trưởng thành để mà đi
đến cuối cuộc "hành trình" ba vạn sáu ngàn ngày là bịnh
và tử, họ lại cũng có mặt một cách khác nhau. Ðã khác
nhau như vậy thì, nếu theo lời dạy của Phật tổ để đi
bến Giác, họ lại cũng, khi đi thì cùng theo ngón tay
chỉ mặt trăng mà cùng đi một đường, nhưng về vấn-đề
hành trang thì lại khác; khác nhau cả cái đi cái đứng, khác
nhau cả nếp thấy nếp nghe... cả nếp dò đường đất, cả
việc dừng chân nghỉ hay định tốc lực cho đường trường
còn dài tăm tắp kia... Tác phong chung của thị giác chung vẫn
chỉ là một mà thôi: theo ngón tay chỉ mặt trăng...
Ðồng thời mỗi một người đem
theo với mình một nghiệp quả - tùy mà dày tùy mà mỏng tùy
mà nặng tùy mà nhẹ, màu sắc khác nhau và dung tích khác nhau...
Tô Tần và Trương Nghi đời Xuân Thu chẳng hạn... tuy không
bao giờ tự tay sát phạt lẽ hiếu sinh nơi những cơ thể
của những tha nhân, nhưng về tư duy về tinh tiến của Bát
Chánh Ðạo... chung quy cũng chỉ vì lòng dục của nhà du thuyết
mà thiên hạ luôn luôn nuôi ý chiến tranh bằng bá đạo...
Còn Quan Vân Trường đời nhà Hán thì lại khác: đó là người
có tư-cách và khí phách làm người, nhưng thanh long đao đã
chém bằng hà vô số người: ông sẽ nhẹ về nghiệp kiến
và tư duy... của tám con đường chính, nhưng về tang tóc ông
đã gieo... chẳng hạn.
Cái phần "Sinh tố" bến giác
dành cho mỗi cá nhân đương đi trên cuộc hành trình và đương
cạn nhắc cái nghiệp, cũng tùy mà lớn, tùy mà nhỏ, mà ít,
mà nhiều... vậy.
Ðó là Phật giáo trên phương
diện cá nhân
-oOo-
2- Chuyện
cá nhạn là thế, chuyện đoàn thể, chuyện dân tộc lại
cũng vậy - nhưng có khác. Cũng vậy, là vì chuyện nhân quả
của ít người hay nhìều người, hệ thống nhân duyên cũng
chỉ theo một hướng định chuyển biến. Còn khác ấy là
khác ở tác dụng về phương diện tôn giáo và triết học.
Phật giáo là một hệ thống tôn giáo và triết-học phát
sinh và trưởng thành trong lịch sữ - trong không gian và thời
gian. Trong không gian vì vượt biên giới đẻ bành trướng
và nối biên giới để hòa đồng. Trong thời gian vì lịch
sử loài người càng tiến hóa, Phật giáo càng có bề cao
và bề sâu... Trong khi vượt biên giới và nối liền biên
giới, tạo bề cao và bề sâu trên cuộc hành trình dài vô
cùng, Phật giáo, dừng lại trước khi lên đường, đều để
lại ở mỗi dân tộc một dung tích về "sinh tố" thích nghi
với truyền thống, phối hợp với hiện tại, hòa đồng với
tương lai.. của dân tộc ấy, để cùng với tương lai... của
dân tộc ấy, đê cùng với hoàn cảnh riêng về văn hóa; kinh
tế, chính trị, văn hóa trí thức... của dân tộc ấy, duy
dưỡng đường hướng thượng của họ trong lịch sử riêng
của họ - trên bối cảnh văn-hóa chung.
Chính vì vậy mà có nền Phật giáo
Việt Nam - chính vì vậy mà nền Phật giáo Việt Nam khác với
Phật giáo Tây Tạng chẳng hạn, khác Phật giáo Phù Tang chẳng
hạn... Vạn nhất có đem Phật giáo chốn này trồng vào đất
chốn kia... sự thực nghĩ sẽ vất vả lắm lắm: cây sẽ
cằn trên đất lạ và hoa sẽ héo trên khí hậu chẳng phải
của hoa lá chính truyền ... Việc ấy, ai cũng hiểu: giá có
ai nghĩ rằng chẳng phải thế, ấy là người ấy đi ngược
lý dịch của Nho giáo, lý duyên của nhà Phật vậy.
Nói một cách khác, nói cho rõ và
cho đầy đủ và nói tóm lại, thì Phật giáo có mầm có mống,
có cây có lá phổ bỉến cho toàn diện chúng sinh năm châu
và năm đại dương - nhưng cũng có những thực-thể riêng
biệt cho mỗi chốn mỗi cõi trong không thời gian vậy.
Ðó là Phật giáo trên phương
diện dân tộc -
và đối với chúng ta là dân
tộc Việt Nam, và đã như vậy bắt đầu từ Lý trần
-oOo-
3- Bây giờ,
từ những luận cứ ấy, chúng ta suy diễn ra: Phật giáo dạy
lý hướng thượng cho cá nhân, Phật giáo dạy lý hướng thượng
riêng cho từng dân tộc, tức là ... Phật giáo dạy Nhân
Bản vậy. Dạy Nhân Bản vì Nhân Bản dạy con người
cá nhân phát huy giá trị của con người đê tự thực hiện
và dạy dân tộc gây đất đứng phì nhiêu trong không thời
gian để tạo vị-trí xứng đáng cho dân tộc trong lịch sử
riêng - trên bối cảnh lịch sử chung. Nói khác đi, Phật giáo
dạy nhân bản riêng cho mỗi cá nhân, và dạy nhân bản chung
(humanisme collectif) cho từng dân tộc. Mỗi cá thể lớn nhỏ
nhiều ít đều có tự do lựa chọn đường thoát nghiệp,
đều tự gánh lấy trách nhiệm của chính mình - về biệt
nghiệp hay cộng nghiệp, thì cũng đều xây đắp trên yếu
lý của tự do và trên ý thức của trách nhiệm.
Ngón tay chỉ mặt trăng: tự giác
nhi giác tha - nếu ai cũng tự giác thì vấn đề giác tha tự
nó nó đặt lấy và nếu vấn đề giác tha đặt rồi thì
vấn đề tự giác nó được sự giác tha lôi kéo trên hành
trình. Hai vấn đề duyên và giác đặt ra như vậy.
Nhân bản của Phật giáo là nhân
bản đích thực, và nhân bản của Phật giáo Việt Nam đích
thực cho riêng dân tộc Việt Nam - là vì thế, là do thế,
là bởi như vậy. Và nhân bản Phật giáo không đặt vấn
đề xuất thế hay nhập thế riêng biệt - nói một cách khác,
vấn đề xuất nhập đặt ra thế này: Con Người theo
ngón tay nhìn mặt trăng tìm Giác trong đời sống, với
đời sống, cùng đời sống, giữa đời sống... Nói khác
đi nữa, không có sự đắc đạo ngoài đời sống. Nói
như thế để cho hợp với yếu lý "Bất ly thế gian giác"
của Phật giáo, để thích nghi một cách hợp lý (conséquent)
với duy thức luận và thích nghi với một số yếu lý Ấn
Ðộ giáo, cùng chủ trương tại thế và siêu thế của Ưu
Bà Na giáo vậy.
-oOo-
4- Cái sở
trường của Phật giáo trên phương diện cá nhân, trên phương
diện dân tộc, và trên phương diện Nhân Bản bao trùm cả
hai ý niệm cá nhân và dân tộc, là Phật giáo là một cái
vạn hoa kính: xoay một vòng, hiện ra một đóa hoa nhiều màu,
xoay thêm một vòng, hiện ra một đóa hoa nhiều mầu hoa khác...
xoay đến vô cùng, hoa hiện ra vô cùng đóa, vô củng mầu,
vô cùng hoa...
Nhưng nếu ai gán cho Phật giáo một
tĩnh từ, một trạng từ,... về tôn giáo hay về triết học
thì Phật giáo từ chối: Phật giáo chỉ nhìn nhận một danh
từ: chủ thuyết nhân bản đích thực... như giáo sư Trần
Thạc Ðức nói trong sách này.
Nói thế vì cần phải nhìn Phật
giáo như Phật giáo. Ngày xưa kia, Ngài A Nan mỗi khi nói , đều
đặt lên trên mỗi mệnh đề mỗi câu, mỗi đoạn, mỗi thiên,
mỗi chương, mỗi cuốn sách, thành ngữ "Như Thị Ngã Văn"
là để nói cái ý ấy. "Như Thị" nghĩa là phải nhìn phãi
nghe theo Yếu Tính của sự vật, của thực thể (entité)
- kể cả cái thực thể lớn bát ngát, rộng bát ngát, cao
vun vút là Phật giáo, cố nhiên.
Thưa ...
Tôi đã được đọc cuốn "Phật
giáo Việt Nam và hướng đi nhân bản đích thực" của ông
Trần Thạc Ðức và có cái hân hạnh được giới thiệu tác
giả, một giáo sư Ðại học Phật giáo nhiều uy tín. Lòng
tôi nghĩ rằng ai đã ở trong khí hậu Phật giáo thì xin vào
thêm một lần, ai chưa vào thì xin vào thêm một lần, ai chưa
vào thì xin vào để thưởng ngoạn... Giáo sư Trần Thạc Ðức
vốn không phải là người xa lạ - và sách này là sách nhiều
giá trị, cố nhiên. Cũng xin thưa thêm là sự nghiệp văn học
của Ông không phải chỉ có một cuốn này...
Sắp
hết mùa hè Ðinh Mùi (1967)
Tam Ích
Chân thành cám ơn Dr. Bình
Anson, Australia gửi tặng Thư Viện Hoa Sen phiên bản điện
tử quyển sách này.
