Con đường nhân
bản Phật giáo
Hướng đi của văn hóa
Từ thời thượng
cổ, con người đã phải tranh đấu. Do một nghiệp cảm từ
vô thỉ, con người có một sắc thân sinh họat trong một vũ
trụ, giữa một xã hội loài người, và vô số các loài hữu
tình khác.
Có sinh mạng thì phải bảo tồn
sinh mạng, hoặc bằng một ý thức, hoặc bằng một bản năng.
Nóng, lạnh, mưa, gió, đói, rét,
thú dữ, tai họa...., bao nhiêu cái mà con người cần phải
chiến thắng để sống còn. Thiên nhiên là kẻ thù, nhưng
cũng là người bạn. Yếu kém thì thiên nhiên dọa nạt, khôn
khéo thì thiên nhiên cung phụng. Con người nhờ hai bàn tay
và một khối óc, đã khai thác thiên nhiên, đã lợi dụng
thiên nhiên, đã bắt buộc thiên nhiên cung cấp cho mình những
thứ cần dùng cho cuộc sống.
Từ hình thức sinh hoạt kinh tế
lượm hái, cho đến hình thức kinh tế sinh hoạt chăn nuôi,
canh tác, con người quả đã tiến bộ rất nhiều.
Nhưng từ hồi khỡi thủy, đối
tượng của sự tranh đấu không phải chỉ là thiên nhiên
và thú dữ. Người đã ăn thịt người như thú dữ đã ăn
thịt người, cho nên con người từ xưa đã phải lo tìm phương
thế đối phó với đồng loại. Năm bảy người hợp quần
lại, dùng sức mạnh đoàn kết để bảo vệ lẫn nhau. Các
bộ lạc được thành lập, và nhờ đó, sự tranh đấu với
thiên nhiên càng thêm phần hiệu quả.
Chế độ bộ lạc đánh dấu một
bước tiến của con người trên đường tranh đấu sinh tồn.
Các đoàn thể người ấy đã có những luật lệ, những tập
tục, những lễ nghi, những trò tiêu khiển, những phương
thức sinh tồn riêng biệt. Họ đã có văn hóa.
Từ hình thức tỗ chức bộ lạc,
con người đi dần đến hình thức tổ chức quốc gia. Trong
khoảng thời gian ấy, trí óc mở mang, ý thức đồng loại
nẩy nở mau chóng. Hiện tượng người ăn người không còn
hay xảy ra nữa: con người bây giờ hướng tất cả tâm lực
và thân lực vào việc khai thác thiên nhiên.
Nhưng càng được khai thác, thiên
nhiên càng cung cấp nhiều nguyên liệu và nhiều thực phẩm.
Ðồng thời kỹ thuật tiến bộ,
phẫm liệu khai thác và sản xuất tăng lên theo một đà tiến
triển không ngờ. Vấn đề kinh tế bỗng trở thành trọng
đại. Sự tranh chấp diễn ra giữa các quốc gia và giữa các
giai cấp. Chiến tranh bùng nổ dữ dội. Khoa học kỹ thuật
xoay ra phụng sự chiến tranh, sản xuất bom đạn, khí giới.
Ðang tranh đấu với thiên nhiên, con người quay khí giới lại,
tranh đấu với đồng loại.
Người chết, máu đổ, thịt rơi.
Ngày xưa, phương tiện sản xuất ít ỏi, khí cụ sản xuất
thô lậu, loài người vẫn không chết nhiều như bây giờ.
Tất cả tham lam, sân giận của con người đã được đánh
thức dậy; con người đã dùng bao nhiêu mưu hiểm độc ác
để đối phó với con người.
Giết đồng loại? Mặc. Miễn là
đạt được mục đích phụng sự giai cấp, thỏa mãn dục
vọng bản thân. Người ta giết người dưới chiêu bài lý
tưỡng: giết để trừ ung độc, để kiến tạo hòa bình.
Ðể đối phó với sát hại, cố nhiên đối phương cũng phải
dùng sự sát hại...
Ngày xưa, một tên mọi da đen ăn
thịt người da trắng, ta gọi là dã man. Ngày nay, một nước
nào có thứ bom đạn giết được nhiều người hơn hết,
ta lại gọi là văn minh. Kỳ thực, đó là một sự dã man
mọi rợ không gì ghê sợ hơn nữa.
Trước kia, hướng đi của văn hóa
là tranh đấu với thiên nhiên. Giờ đây, hướng đi của văn
hóa là tranh đấu với đồng loại.
Trong một trường tranh đấu khốc
liệt và bao la, "dùng sát hại để ngăn sát hại" là một
ảo tưởng không thể thực hiện được.
Luật nhân quả không sai chạy bao
giờ: gieo gió gặt bão; trồng ngô được ngô, trồng đậu
được đậu; và gây nhân sát hại thì chịu quả sát hại.
Con người phải ý thức được
điểm hệ trọng đó và phải nhận rằng văn hóa đả đi
lạc đường.
Con người cần thấy rằng dục
vọng tham sân đã gây loạn cho thiên hạ, phải quay về tự
thân để mở một cuộc thanh trừng vĩ đại bên trong nội
giới. Phải ý thức rằng bản thân mình chứa đựng những
yếu tố trí tuệ, tình thương, mà cũng chứa đựng cả những
yếu tố si mê dục vọng,
Dục vọng si mê đã che lấp tình
thương và trí tuệ. Con người phải tranh đấu để diệt
trừ chúng, để nuôi dưỡng trí tuệ và tình thương. Có trí
tuệ tình thương thỉ con người mới có thể đoàn kết sâu
rộng để tạo một đời sống chung cùng tươi đẹp.
Văn hóa xưa kia đã từ hướng tranh
đấu với thiên nhiên mà xoay sang hướng tranh đấu với đồng
loại.
Hướng đi của nền văn hóa mới
của nhân loại phải là tranh đấu với dục vọng bản thân
vậy.
