Giáo lý Duyên khởi là căn
bản của hệ thống triết học Phật giáo. Nhận thức đúng
giáo lý Duyên khởi sẽ giúp cho các học viên, hành giả thấy
rõ sự thật của con người, cuộc đời và giá trị hạnh
phúc. Do vị trí nền tảng trong toàn bộ giáo lý Phật giáo
nên các học viên cần nghiên cứu và suy tư về nội dung bài
giảng này một cách kỹ lưỡng.
Sau đây, Ban Hướng dẫn Chương
trình PHHT trân trọng giới thiệu đề cương bài giảng về
giáo lý Duyên khởi của Thượng tọa tiến sĩ Thích Chơn Thiện.
Nội dung này nguyên là đề cương bài giảng của Thượng
tọa tại các Học viện PGVN. Ngoài nội dung được giới thiệu
ở đây, học viên cần tham khảo thêm phần triển khai giáo
lý này trong các tác phẩm Phật học khái luận, lý thuyết
nhân tính hiển lộ qua kinh tạng Pàli, cùng tác giả.
BAN HƯỚNG DẪN CHƯƠNG TRÌNH
PHHT
-ooOoo-
I.
TỔNG QUÁT:
- Theo Tương Ưng Bộ kinh, tập II
(tập 16, 17, đại 2, 85a);
- Theo kinh Phật Tự Thuyết (Udàna),
Tiểu Bộ kinh;
- Theo kinh Ðại Bỗn, Trường Bộ
kinh II, Ðại tạng kinh Việt Nam (ÐTKVN);
- Theo kinh Ðại Duyên, Trường Bộ
kinh II, ÐTKVN;
- Theo kinh Trường Ðại Bỗn Duyên,
Trường A Hàm I, ÐTKVN;
- Theo kinh Ðiển Tôn, Trường A
Hàm I, ÐTKVN, và nhiều kinh khác thuộc Nam tạng, Bắc tạng
(Pháp Hoa...).
Duyên khởi là giáo lý mà từ đó
Thế Tôn giác ngộ Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Thế
Tôn Thích Ca Mâu Ni và chư Thế Tôn quá khứ đều giác ngộ
Vô thượng giác từ giáo lý Duyên khởi (vì Duyên khởi là
thực tính, thực tướng của tất cả pháp).
- Kinh 28, Trung Bộ kinh I (Tượng
Tích Dụ Ðại kinh).
- Tương Ưng III, tr.144 (bản dịch
của Hòa thượng Minh Châu, ÐTKVN);
- Tiểu Bộ kinh I, tr.48 (bản dịch
của Hòa thượng Minh Châu, ÐTKVN);
Ghi lại lời Thế Tôn dạy rằng:
"Ai
thấy Duyên khởi là thấy Pháp. Ai thấy Pháp là thấy Ta (Phật)".
Từ đấy, thấy Duyên khởi triệt
để quả là một cái thấy của một vị Phật. Thấy Duyên
khởi là thấy sự thật Vô ngã của các pháp (hữu vi và vô
vi), đây là cái thấy độc đáo nhất trong lịch sử tôn giáo
và triết học xưa nay. Chính Vô ngã là nét đặc thù của
giáo lý Phật giáo, khác biệt hẳn với mọi triết thuyết,
tín ngưỡng của thế gian: Giữa khi 62 học thuyết của Ấn
Ðộ đương thời và giữa khi nhân loại đang chấp thủ ngã
và ngã sở (Ta, của ta) để chìm sâu vào sinh tử thì Ðức
Phật nói lên tiếng nói Vô ngã (không phải ta, không phải
của ta).
Tóm lược sự kiện giác ngộ vào
đêm cuối cùng sau 7 tuần lễ (có tài liệu ghi 4 tuần lễ)
thiền quán dưới cội bồ đề của Thế Tôn...
Kết luận:
* Vào cuối canh 1: Thấy nhân quả
ở tự thân (thấy rõ nhân quả qua Túc mệnh).
* Vào cuối canh 2: Thấy nhân quả
ở chúng sanh (Minh và Thiên nhãn minh).
* Vào cuối canh 3: Thấy rõ nhân
quả và sự thật của Tứ đế (đắc Lậu tận minh).
* Vào cuối canh 5: Chứng ngộ Vô
thượng Bồ đề sau khi thiền quán xuôi ngược chiều Duyên
khởi.
Chứng ngộ Duyên khởi, Nhân quả
và Tứ đế cùng lúc cuối canh 3 (đó là toàn bộ nội dung
chứng ngộ Vô thượng Bồ đề của Thế Tôn). Từ ba giáo
lý căn bản đó, Phật giáo ra đời. Và cũng từ đó, sau đó
18 bộ phái Phật giáo ra đời. Ðấy là Phật giáo!
II.
ÐỊNH NGHĨA DUYÊN KHỞI:
Duyên khởi là gì? Thế Tôn định
nghĩa:
- "Do vô minh, có hành sinh;
do hành, có thức sinh; do thức, có danh sắc sinh; do danh sắc,
có lục nhập sinh; do lục nhập, có xúc sinh; do xúc, có thọ
sinh; do thọ, có ái sinh; do ái, có thủ sinh; do thủ, có hữu
sinh; do hữu, có sinh sinh; do sinh, có lão tử, sầu, bi, khổ,
ưu, não sinh, hay toàn bộ Khổ uẩn sinh. Ðây gọi là Duyên
khởi". (Tương Ưng Bộ kinh II, tr.1-2).
- "Do đoạn diệt tham ái, vô minh
một cách hoàn toàn, hành diệt; do hành diệt nên thức diệt;...,
sầu, bi, khổ, ưu, não diệt.
Như vậy là toàn bộ khổ uẩn đoạn
diệt. Này các Tỳ kheo, như vậy là đoạn diệt" (Ibid, tr.1-2).
Khi 12 nhân duyên sinh khởi thì đồng
nghĩa với khổ uẩn khởi.
Khi 12 nhân duyên đoạn diệt thì
đồng nghĩa với khổ uẩn diệt.
Tất cả đó gọi là Duyên khởi.
- "Pháp Duyên khởi ấy, dù
Như Lai xuất hiện hay không xuất hiện, an trú là giới tánh
ấy, pháp quyết định ấy, y duyên tánh ấy. Như Lai hoàn toàn
chứng ngộ, chứng đạt, Như Lai tuyên thuyết, tuyên bố, khai
triển, khai thị, minh hiển, minh thị. Ngài dạy: "Duyên vô
minh, này các Tỳ kheo, có các hành,... Như vậy, này các Tỳ
kheo, ở đây là như tánh, bất hư vọng tánh, bất dị như
tánh, y duyên tánh ấy. Này các Tỳ kheo, đây gọi là Duyên
khởi", (Ibid, tr.31).
[Ghi chú: Do duyên nên các pháp
khởi lên, tồn tại nên gọi là pháp trú tánh ấy (Dhammatthitatà).
Các duyên ra lệnh hay an trú các pháp, do vậy được gọi là
Pháp quyết định tánh ấy. Các duyên của sanh, già, bệnh,
chết... là các duyên đặc biệt gọi là y duyên tánh ấy].
* Thế nào là pháp do duyên mà sinh
(Duyên sinh pháp)?
"Gọi là duyên sinh pháp là
các pháp được tác thành, hữu vi, biến hoại, tan rã, đoạn
diệt, vô thường" (Ibid, tr.31).
* Trong kinh Phật Tự Thuyết (Udàna;
Tiểu Bộ kinh), Duyên khởi được tóm tắt như sau:
- Do cái này có mặt nên
cái kia có mặt.
- Do cái này không có mặt, nên
cái kia không có mặt.
- Do cái này sinh, nên cái kia sinh.
- Do cái này diệt, nên cái kia diệt.
III.
NỘI DUNG CỦA 12 CHI PHẦN DUYÊN KHỞI:
- Vô minh (Avijjà): "Không hiểu rõ
Tứ đế gọi là Vô minh" (Tương Ưng II, tr.4). Có thể phát
biểu cách khác rằng, không hiểu rõ Duyên khởi, Vô ngã là
Vô minh.
- Hành (Sànikharà): "Gồm có thân
hành, khẩu hành và ý hành" (Ibid, tr.4).
- Thức (Vinänäànà): "Nhãn thức,
nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức" (Ibid,
tr.4).
- Danh sắc (Nàma-rùpa): "Danh gồm
xúc, tác ý, thọ, tưởng và tư (có nơi trình bày Danh sắc
gồm có Thọ, Tưởng, Hành và Thức uẩn). Sắc là tứ đại
và các pháp do tứ đại sanh" (Ibid, tr.4).
- Lục nhập (Chabbithàna: sáu xứ):
"Gồm có 6 nội xứ (nhãn căn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý
căn) và 6 ngoại xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp)"
(Ibid, tr.4).
- Xúc (Phassa): "Có 6 xúc: nhãn xúc,
nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc và ý xúc" (Ibid, tr.4).
- Thọ (Vedàna): "Có 6 thọ: thọ
do nhãn xúc sanh..., và thọ do ý xúc sanh" (Ibid, tr.4).
- Ái (Tanhà): "Sắc ái, thanh, hương,
vị, xúc và pháp ái; hay dục ái, sắc ái, và vô sắc ái"
(Ibid, tr.4).
- Thủ (Upàdàna): "Có 4 thủ: dục
thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ" (Ibid, tr.3).
- Hữu (Bhava): "Dục hữu, sắc hữu
và vô sắc hữu" (Ibid, tr.3).
- Sinh (Jàti): "Cái gì thuộc loài
chúng sinh bị sinh, xuất sinh, giáng sinh, đản sinh, xuất hiện
các uẩn, thành tựu các xứ thì gọi là sinh". (Ibid, tr.3).
- Lão tử (Jarà-marana): "Cái gì thuộc
các loài chúng sinh bị già, yếu, suy nhược, răng rụng, tóc
bạc, da nhăn, tuỗi thọ lớn, các căn chín muồi thì gọi
là già. Cái gì thuộc các loài chúng sinh bị từ bỏ, hủy
hoại, tiêu mất, các uẩn tàn lụn, thân thể vứt bỏ, tử
vong thì gọi là chết" (Ibid, tr.3).
IV.
CÁC HỆ LUẬN TỪ DUYÊN KHỞI:
1. Hệ luận 1: Các pháp do
duyên mà sinh nên thật sự chúng là không có tự ngã.
Nói khác đi, cái gọi là tự ngã
thì rồng không. Ðây là ý nghĩa "Nhất thiết pháp vô ngã".
2. Hệ luận 2: Các pháp hữu
vi do duyên mà sinh nên biến dịch không ngừng.
Ðây là ý nghĩa: Các pháp hữu
vi là Vô thường (các hành = vô thường).
3. Hệ luận 3: Các pháp hữu
vi do 12 nhân duyên mà sinh (trong đó có ái, thủ) nên khổ đau
(do vô thường mà khổ đau).
4. Hệ luận 4: Cái gì vô thường,
cái ấy là vô ngã. Cái gì vô thường, cái ấy là khổ đau.
Cái gì khổ đau, cái ấy là vô ngã.
5. Hệ luận 5: Do vì vô ngã
là sự thật của các pháp, mà sự thật là Niết bàn, nên
vô ngã là Niết bàn và là pháp tánh, Phật tánh (hữu vi và
vô vi đều vô ngã).
6. Hệ luận 6: Giác ngộ sự
thật
toàn triệt là chứng đắc Niết bàn, nên chứng đắc Niết
bàn là chứng đắc thực tại Vô ngã hay thể nhập Pháp tánh.
7. Hệ luận 7: Do vì sự thực
rốt ráo là Vô ngã nên chứng đắc Niết bàn hay chứng đắc
thực tại vô ngã là không chứng đắc (do chủ thể và đối
tượng của chứng đắc đều là vô ngã). Có thể nói rằng
đắc cái vô đắc là thật đắc, là thực sự thể nhập
Pháp tánh.
8. Hệ luận 8: "Vô đắc" hay
đắc "Vô đắc" thì ở ngoài phạm trù tương hệ giữa chủ
thể và đối tượng; do vậy ở ngoài trí của thế gian: Ðây
gọi là trí xuất thế gian (xuất thế gian trí).
9. Hệ luận 9: Nếu Duyên khởi
hay Vô ngã không phải là sự thật, thì sự kiện "Vô đắc"
hay "Ðắc vô đắc" không có mặt, do vậy "Giải thoát" và
"Tri kiến giải thoát" không được thành lập. Nhưng vì sự
thật có giải thoát nên Duyên khởi hay Vô ngã quyết định
là sự thật.
10. Hệ luận 10: Vì sự thật
là Vô ngã hay Duyên khởi nên nó không thể được gọi là
thường, đoạn, khứ, lai, nhất, dị, sanh là diệt (Ðây là
ý nghĩa của Bát Bất Trung đạo).
11. Hệ luận 11: Từ sự thật
của 12 chi phần Duyên khởi, vận hành của một chi là sự
vận hành của 11 chi còn lại (hay là vận hành của toàn thể
12 chi). Các pháp hiện hữu, do vậy, tất cả đều là vận
hành của 12 chi Duyên khởi. Ðiều này có nghĩa là một là
tất cả hay tất cả là một, hoặc tất cả là tất cả;
và đây chính là kia, kia chính là đây; quá khứ, hiện tại,
vị lai là một và do vậy có các loại thần thông tự tại.
12. Hệ luận 12: Vì tất cả
các tông phái Phật giáo đều chủ trương Duyên khởi, Vô
ngã là sự thật duy nhất và tối hậu, nên Câu Xá tông, Thành
Thật tông, Trung Quán luận (hay Tam Luận tông) Duy Thức tông
và Hoa Nghiêm tông đều cơ bản là "Nhất thừa" hay "Ðại
thừa". (Nếu cho rằng Câu Xá và Thành Thật tông là Tiểu
thừa; còn Duy Thức tông là bán Ðại thừa, v.v... thì là lầm
lẫn!).
13. Hệ luận 13: Có thể nói
rằng Phật giáo là Duy Duyên khởi hay Duy Vô ngã (tương tự
Vô duy: nonism), Duy thức là Duy Duyên khởi (hay Duy hành, Duy
danh sắc, Duy xúc, v.v...); Bát Nhã, Hoa Nghiêm, ..., là Duy Duyên
khởi, Vô ngã.
14. Hệ luận 14: Vì hết thảy
các pháp là Vô ngã, nên khi diễn đạt sự chứng ngộ toàn
triệt thực tại của Thế Tôn, các luận sư có thể phát
biểu không có Niết bàn (không thể thành lập khái niệm về
Niết bàn: nhất thiết vô Niết bàn). Do không có khái niệm
Niết bàn nên không có khái niệm về "Phật Niết bàn", không
có "Niết bàn Phật" [Bởi vì chủ thể chứng đắc Niết bàn
là Vô ngã và đối tượng chứng đắc ấy (là Niết bàn)
là Vô ngã]. Ðây là điểm giáo lý truyền thống.
15. Hệ luận 15: Vì Duyên khởi
là sự thật tối hậu của thực tại (Vô ngã cũng thế),
nên Duyên khởi là nền tảng của tất cả giáo lý, bộ phái,
tôn giáo, triết thuyết nào nói về sự thật. Ðây là điểm
thống nhất giáo lý các bộ phái. Sự khác biệt giữa các
bộ phái chỉ là sự khác biệt về thể thức, phương thức
trình bày, và khác biệt về pháp môn hành trì đi đến giải
thoát cho tự thân và cho số đông quần chúng, mà không phải
là sự khác biệt về bản chất.
16. Hệ luận 16: (về bảo
vệ môi sinh): Vì không gian là Vô ngã (kia là đây, đây là
kia), nên môi sinh là các cá nhân, các cá nhân là môi sinh.
Không thể tách ly cá nhân và môi sinh, tập thể xã hội.
17. Hệ luận 17: (về xây dựng
nền văn hóa mới): Nền văn hóa thế gian là nền văn hóa
do sự vận hành của Hữu ngã (hay của Vô minh) chỉ dẫn đến
khổ đau và những tác nhân gây ra khổ đau như bạo động,
chiến tranh. Một nền văn hóa dẫn đến hòa bình, an lạc,
hạnh phúc, do vậy phải là nền văn hóa Vô ngã.
18. Hệ luận 18: Một hệ thống
giáo dục thường xây dựng các mẫu người giáo dục, các
lý thuyết về nhân tính như là các lý thuyết về sự hiện
diện một tự ngã (Self-ego), do vậy bất ỗn, chỉ dẫn đến
các lúng túng. Chính Duyên khởi, Vô ngã hay Ngũ uẩn là mẫu
giáo dục hay mẫu nhân tính dẫn đến an lạc, giải thoát
cần được xây dựng.
19. Hệ luận 19: (phủ nhận
nguyên nhân đầu tiên): Vì sự thật là Vô ngã nên không có
nguyên nhân đầu tiên (bởi nguyên nhân đầu tiên được dựng
lên bởi ý niệm hữu ngã).
Vì sự thật là sự thật chính
nó nên nó không thể do bị sinh.
20. Hệ luận 20: [Phủ nhận
các câu hỏi về nguồn gốc hay bản chất của sự vật -
cái bản chất được hiểu như là noumène (nomeno)].
Phủ nhận Siêu hình học phương
Tây.
21. Hệ luận 21: (≈ Kinh Kim
Cương): Phủ nhận các chủ trương cho rằng có cái ngã tuyệt
đối như là sự thật tối hậu (bởi sự thật tối hậu
là Duyên sinh, Vô ngã).
22. Hệ luận 22: (≈ Hoa Nghiêm,
Pháp Hoa): Vì thực tại là Duyên khởi, trùng trùng Duyên khởi,
nên giáo lý Duyên khởi là Hiện tượng luận (Phenomenology)
của Phật giáo (là toàn thể tính Duyên sinh; thoát ly nhị
kiến, nhị biên hay nhị nguyên).
23. Hệ luận 23: (về Tứ đức
Niết bàn mà một số học giả Phật giáo đề cập: Thường,
Lạc, Ngã, Tịnh): Vì thực tại là Trung đạo hay Vô ngã, nên
Thường là sự thật thoát ngoài ý nghĩa của thường và đoạn;
Lạc là ý nghĩa thoát ngoài lạc và khổ của Thọ uẩn; Ngã
là thật ngã Vô ngã; Tịnh có nghĩa là dập tắt hết Khổ,
hết Lậu hoặc, hết Ái, Thủ.
24. Hệ luận 24: (ba nguyên
lý căn bản của tư duy của Aristotle): Vì thực tại là Vô
ngã, nên tư duy nhị nguyên đầy ngã tính thì khác với thực
tại, nó là những gì của vọng niệm sinh diệt.
25. Hệ luận 25: Do nhất thiết
pháp là Duyên khởi nên hữu tình, vô tình đều là Duyên khởi,
do thế mà có lời nguyện: "Tình dữ vô tình (≈ tam hữu),
giai cọng thành Phật đạo).
V.
CÁC CÂU HỎI VỀ DUYÊN KHỞI:
Câu hỏi 1:
Khi Thế Tôn giảng về Duyên khởi,
Tôn giả Moliya Phagguna hỏi: "Bạch Thế Tôn, ai cảm xúc? Ai
thọ? Ai khát ái? Ai chấp thủ? (Tương Ưng Bộ kinh II, tr. 15-16).
Ðức Phật dạy: "Như Lai chỉ dạy
xúc, thọ, ái, thủ..., chớ không dạy người nào xúc, thọ,
ái, thủ..., nên câu hỏi của Tôn giả không phù hợp với
định lý Duyên khởi. Câu hỏi phù hợp là: "Do duyên gì, xúc
sinh? Thọ sinh? v.v..." (Tương Ưng II, tr.16).
Câu hỏi 2:
Ngoại đạo lõa thể Kassapa (Tương
Ưng II, tr.22) và ngoại đạo du sĩ Timbakura (Tương Ưng II, tr.26)
đặt câu hỏi với Thế Tôn rằng: "Có phải khổ do mình làm
ra hay do người khác làm ra? Hay do mình và người khác làm
ra? Hoặc khổ do tự nhiên sinh?".
Ðức Phật dạy nghĩa Trung đạo
rằng: "Khổ do duyên sinh" (khổ do xúc sinh).
Tương Ưng II (tr.20) ghi, một hôm
Ðức Phật cắt nghĩa với Tôn giả Kaccayana rằng: Ai không
chấp thủ, vị ấy không nghĩ đây là tự ngã của tôi, thì
khi khổ sinh thì xem là sinh, khi khổ diệt thì xem là khổ diệt,
mà không xem có tôi khổ, hay tôi hết khổ.
Câu hỏi 3:
Nếu là Vô ngã thì ai tu? Ai chứng
đắc? Ai luân hồi?
Các câu hỏi này tương tự như
câu hỏi của Moliya Phagguna bạch hỏi Thế Tôn. Câu trả lời
đã có: Câu hỏi không phù hợp với sự thật Duyên khởi!
(Vô minh chính là nội dung thấy có cái "Ai", cái ngã hiện
hữu. Giải thoát là giải thoát khỏi tham ái, chấp thủ ngã
ấy).
Câu hỏi 4:
Kimura Taiken, trong "Ðại thừa Phật
giáo tư tưởng luận" (bản dịch: Thích Quảng Ðộ, Tu thư
Vạn Hạnh, 1969) cho rằng Duyên khởi cũng không ngoài tâm mà
có, gốc của nó là cái Tâm. Ðây cũng là một ngộ nhận
rất lớn và rất tế nhị! Thực ra Tâm (hay Thọ, Tưởng,
Hành và Thức) là do "Duyên khởi" sinh. Tu tâm là tu để đoạn
trừ tham ái tâm, chấp thủ tâm để thể nhập được thực
tại Vô ngã. Thế đấy!
VI.
VẬN HÀNH CỦA DUYÊN KHỞI:
Có nhiều sự trình bày về sự
vận hành của Duyên khởi bằng cách chia 12 chi phần nhân duyên
ra làm 3 nhóm của Quá khứ (Vô minh và Hành), Hiện tại (8
chi kế tiếp) và Tương lai (hai chi sau cùng) như Câu Xá và
A Tỳ Ðàm và nhiều nơi khác. Ðây chỉ là một ngộ nhận!
Hãy đi vào sự vận hành của 12 nhân duyên thì ý nghĩa trên
sẽ hiển lộ.
Từ định nghĩa 12 chi phần nhân
duyên ở phần trước (III), ta thấy rõ Vô minh là suối nguồn
của sinh tử và khổ đau. Chính nó cũng không có như một
thực thể, mà là do duyên mà sinh. Nó không phải là nguyên
nhân đầu tiên.
Không biết rằng Vô minh là do duyên
(hay 11 chi phần còn lại) mà sinh là Vô minh. Ðấy là hiện
tượng Vô minh chồng chất. Do đó, con người chấp thủ rằng:
Có tự ngã. Do tà kiến và tà tưởng này, con người đi tìm
kiếm sự thật hay nguyên nhân đầu tiên của thế giới, và
khởi lên lòng tham ái, sân hận, si mê vốn là động cơ của
các hành (của hành động của thân, lời và ý).
Khi tư duy Hữu ngã vận hành, thì
thức có mặt và vận hành. Sự vận hành của thức đòi hỏi
sự có mặt của chủ thể và đối tượng nhận thức (Lục
nhập, Danh sắc) hay thế giới bên ngoài (Tam hữu); sự gặp
gỡ của chủ thể và đối tượng nhận thức là Xúc; bấy
giờ Cảm thọ tức thì có mặt. Như thế các chi phần Vô
minh, Hành, Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Hữu cùng
có mặt trong mọi quá trình vận hành của tâm lý. Cảm thọ
bao gồm phản ứng tâm lý (Tham và Si hay Sân và Si); Ái ấy
bao hàm chấp thủ. Chúng là vô cùng và biểu hiện dưới vô
vàn hình thức bất tận. Ðiều này hẳn là một lần nữa
đòi hỏi sự hiện diện của Tam hữu (Tibhava).
Nói tóm, một khi tư duy Hữu ngã
vận hành thì toàn thể 12 chi phần Duyên khởi vận hành. Các
chi phần Duyên khởi và các pháp bị tác thành đều vận hành
theo Vô ngã. Vô thường và Khổ đau. Con người là một pháp
hữu vi (Sànkharà) là sự vận hành của 12 chi phần nhân duyên
dẫn đến Khổ đau nếu tư duy bị chế ngự bởi chấp thủ
tự ngã, hay nếu bị tư duy Hữu ngã chế ngự. Nếu giác tỉnh
Vô ngã và tư duy vận hành trong thế giới Vô ngã thì sự
vận hành tâm lý sẽ dẫn đến sự đoạn diệt Khổ đau.
Bấy giờ, thế giới (hay Tam giới) vẫn còn nguyên ở đó,
nhưng lại hiện diện trong vận hành Vô ngã của tâm lý. Bấy
giờ giấc mơ dài của sự an lạc và hạnh phúc trở thành
hiện thực; giấc mơ đẹp của văn hóa, giáo dục trở thành
hiện thực.
Chỉ cần sự có mặt của hai chi
phần Chánh kiến và Chánh tư duy của Bát Thánh đạo là đủ
để mở ra một hướng vận hành của văn hóa và giáo dục,
mở ra một vận hội mới cho trái đất đi ra các khủng hoảng
của xã hội và môi sinh.
Tại đây, giáo lý Duyên khởi không
phải xuất hiện như một giáo lý Phật giáo, mà là một triết
lý, lý thuyết của một nền giáo dục hiện đại của thế
kỷ XXI vậy.
VII.
DUYÊN KHỞI VÀ CÁC GIÁO LÝ KHÁC:
Vì Duyên khởi là sự thật mở
ra đạo Phật, nên Duyên khởi là suối nguồn của các giáo
lý Phật giáo, từ đó có sự ra đời của Luật tạng, Kinh
tạng và Luận tạng. Nay thử đi vào từng giáo lý cụ thể.
1. Duyên khởi
và Tứ Thánh đế:
Từ định nghĩa Duyên khởi (II),
Khổ đế hay Khổ uẩn là kết quả của sự vận hành của
12 chi phần nhân duyên khởi đầu là Vô minh. Diệt đế là
khổ diệt, kết quả của sự vận hành của Duyên khởi khởi
hành từ sự giác tỉnh Vô ngã (hay Vô minh diệt); do Vô minh
diệt, mà hành diệt..., khổ diệt. Tập đế là Ái (dục ái,
hữu ái và vô hữu ái), hay 12 chi phần Duyên khởi, bởi vì
sự vận hành của Ái là sự vận hành của 12 chi phần Duyên
khởi ấy. Ðạo đế là 37 phẩm trợ đạo, hay Bát Thánh đạo,
khởi đầu là sự vận hành của Chánh kiến và Chánh tư duy
(hay là sự vận hành của Vô minh diệt); do Vô minh diệt mà
dẫn đến Diệt đế (hay sầu, bi, khổ, ưu, não diệt).
Duyên khởi tập khởi thì Khổ uẩn
tập khởi: Ðây là ý nghĩa và nội dung của Khổ, Tập đế.
Duyên khởi vận hành theo chiều đoạn diệt thì khổ uẩn
diệt:
Ðây là ý nghĩa và nội dung của Ðạo, Diệt đế.
Khi Ðức Phật, ở dưới cội bồ
đề vào đêm cuối cùng thành đạo, thấy rõ lý Duyên khởi
thì cùng lúc thấy rõ Tứ đế. Nói rằng bài pháp Sơ Chuyển
Pháp Luân là Tứ đế cũng hệt như nói rằng bài pháp đầu
tiên là Duyên khởi. Vận chuyển bánh xe pháp là ý nghĩa vận
chuyển Duyên khởi và Tứ đế vậy.
2. Duyên khởi
và Ngũ uẩn:
Ngũ uẩn là Sắc uẩn, Thọ, Tưởng,
Hành và Thức uẩn. Vận hành của năm uẩn đúng là vận hành
của Danh sắc; vận hành của 4 uẩn còn lại là vận hành
của Danh trong Danh sắc. Vận hành của Danh sắc đúng là vận
hành của Duyên khởi.
Vận hành của Thọ uẩn là vận
hành của chi phần Thọ (chi thứ 7) của 12 chi nhân duyên, và
là vận hành Duyên khởi.
Vận hành của Hành uẩn là vận
hành của Hành (chi thứ 2) của 12 chi nhân duyên, và là vận
hành của Duyên khởi.
Vận hành của Thức uẩn là vận
hành của Thức (chi thứ 3) trong 12 chi nhân duyên, và là vận
hành của Duyên khởi.
Năm uẩn không thể hiện hữu tách
rời nhau nên vận hành của Ngũ thủ uẩn đích thị là vận
hành của Duyên khởi.
Như thế giáo lý Duyên khởi, Tứ
đế và Ngũ thủ uẩn thực chất chỉ là một.
3. Duyên khởi
và Nhân quả:
Duyên khởi được trình bày theo
vận hành nhân quả: Vô minh là nhân, hành là quả; hành là
nhân, thức là quả v.v... sinh là nhân, lão, tử, sầu, bi, khổ,
ưu, não là quả.
Khi nói vận hành của Vô minh chính
là vận hành của Duyên khởi, điều này có nghĩa là Vô minh
có mặt trong 11 chi phần còn lại; và 11 chi phần còn lại
có mặt trong Vô minh. Nói khác đi, Vô minh chính là Hành, là
Thức, ..., là sầu, bi, khổ, ưu, não. Nếu theo quy luật nhân
quả phải đồng loại thì quả thực Vô minh và đau khổ quả
là đồng loại khổ. Tương tự, đối với các chi còn lại.
Ðức Phật, ở dưới cội bồ đề
vào thời điểm giác ngộ, đã thấy rõ con đường nhân quả
của tự thân và nhân quả của mọi loài chúng sinh ngay sau
khi đắc Tam minh vào cuối canh 3, lúc mà Ngài giác ngộ hoàn
toàn định lý Duyên khởi. Ðiều này nói lên sự thật Duyên
khởi bao trùm Tứ đế và Nhân quả. Nói khác đi, bốn giáo
lý Duyên khởi, Nhân quả, Ngũ uẩn và Tứ đế thực chất
chỉ là một.
Rốt cùng mà nói, toàn bộ giáo
lý Phật giáo chỉ là sự triển khai của Duyên khởi, chỉ
là sự triển khai của sự tập khởi và đoạn diệt của
toàn bộ Khổ uẩn, như chính Ðức Thế Tôn đã nhiều lần
xác nhận: "Ta chỉ nói khổ và con đường diệt khổ".
4. Duyên khởi
và 3 (hay 4) Pháp ấn:
Như đã được đề cập ở phần
hệ luận Duyên khởi, 3 pháp ấn (hay 4 pháp ấn) chỉ là hệ
luận từ Duyên khởi. Quả thực, Duyên khởi quyết định
tánh của tất cả hiện hữu nên ấn định các tính chất
đặc biệt của hữu vi là Vô ngã, Vô thường và Khổ đau.
Nhìn pháp hữu vi từ Duyên khởi (Nikàya rất hiếm bàn đến
pháp vô vi, nếu đề cập thì chỉ đề cập dưới hình thức
gián tiếp và phủ định) thì thấy rõ 3 tính chất ấy. Thực
ra 3 tính chất chỉ là một: Vô ngã = Khổ đau; Vô thường
= Khổ đau, hay hữu vi là Khổ đau, tam giới là Khổ đau, hoặc
là cuộc đời là Khổ đau.
[Ghi chú: Vô ngã (ở Nikàya)
≈ Vô ngã và Không ở giáo lý Phát triển Ðại thừa].
5. Duyên khởi
và Duy thức:
a/ Trong "Bát Thức Quy Củ" do Pháp
sư Huyền Tráng sáng tác, Pháp sư cắt nghĩa từ Duy thức như
sau: "Duy thức nghĩa là chỉ có Thức, không có sự vật nào
ngoài thức mà có được. Do tất cả sự vật đều phải
nhờ cái duyên của Thức mới thành sự vật nên gọi là Duy
thức Duyên khởi; do tất cả sự vật đều phải nhờ cái
duyên của Thức mới có tướng, có danh nên gọi là Duy thức
biến hiện. Lại bản tính của Thức là pháp giới tính, pháp
giới tính Duyên khởi ra tất cả sự vật thì cùng là Thức
tính Duyên khởi ra tất cả sự vật.
Xét như vậy thì biết do lấy một
tâm niệm làm trung tâm chi phối các vật trong pháp giới nên
gọi là Duy thức. Ngược lại, nếu lấy một hạt bụi hay
một quả núi làm trung tâm chi phối các sự vật trong pháp
giới tính thì cũng có thể gọi là Duy Hạt Bụi hay Duy Quả
Núi". (Bản dịch của cư sĩ Lê Ðình Thám, Tu thư Phật học
Vạn Hạnh sưu tập, 1982, tr.2)
Thức ở đây, dù hiểu chức năng
có phần sai khác với 6 thức được trình bày ở Nikàya, cũng
chỉ là chi phần thức (chi thứ 3) của 12 chi phần nhân duyên.
Nó cũng là Hữu vi, Vô ngã, Vô thường và dẫn đến Khổ
đau (trừ Bạch tịnh thức). Nói khác đi, Duy thức nếu được
nhìn dưới ánh sáng Duyên khởi thì sẽ sáng tỏ và dễ nhận
hơn nhiều.
b/ Bài tụng 17 của "Tam thập tụng"
viết:
"Thị chư Thức chuyển biến
Phân biệt, sở phân biệt,
Do thử, bỉ giai vô
Cố nhất thế Duy thức"
(Các thức ấy chuyển biến
Thành chủ thể và đối tượng
phân biệt
Vì chủ thể và đối tượng đều
không (vô ngã)
Nên nói hết thảy là Duy thức).
Nói Duy thức là nói nghĩa Duyên sinh,
Vô ngã ấy.
c/ Bài tụng 28 viết:
"Nhược thời ư sở duyên
Trí đô vô sở đắc
Nhĩ thời trú Duy thức
Ly nhị thủ tướng cố".
[Nếu không có cái để làm duyên
Bấy giờ trú vào Duy thức
Trí đều không sở đắc
Do vì rời chấp thủ năng, sở
(Chủ thể và đối tượng)].
Ở đây, thực tánh Duy thức là Vô
ngã tánh hay Duyên sinh tánh vậy.
6. Duyên khởi
và Pháp Hoa:
a/ Mở đầu kinh Pháp Hoa ghi Thế
Tôn nhập "Vô lượng nghĩa xứ định" rồi xuất "Vô lượng
nghĩa xứ định" mới tuyên thuyết Pháp Hoa. Hình ảnh biểu
tượng ấy chỉ vô lượng nghĩa là thoát ly ý nghĩa. Thoát
ly ý nghĩa là thoát ly niệm, là rời tất cả tướng. Nói
khác đi, thật tướng trong định ấy là Vô ngã tướng. Tuyên
thuyết Pháp Hoa là chỉ rõ con đường thể nhập Phật tri
kiến, cái tri kiến thể nhập Vô ngã tướng. Ðây là sự
thật Duyên khởi.
b/ Phẩm Phương tiện (phẩm hai)
chép:
"Chư Phật lưỡng túc tôn
Tri pháp thường vô tánh
Phật chủng tùng Duyên khởi
Thị cố thuyết nhất thừa".
[Chư Phật đầy đủ Trí và Hạnh
Biết pháp luôn vẫn vô tánh
Quả Phật do từ Duyên mà khởi
(hay từ Duyên khởi)
Cho nên bảo là Nhất thừa].
Qua đó, giác ngộ quả vị Phật là
giác ngộ Duyên khởi, Vô ngã tánh ấy, quả Phật cũng từ
duyên sinh ấy mà khởi (nếu Vô minh tận diệt, ái diệt, thủ
diệt, thức tận diệt thì viên thành Phật quả).
c/ Trong 3 điều kiện để thành
một pháp sư tuyên thuyết Pháp Hoa (Nhập Như Lai thất, trước
Như Lai y, tọa Như Lai tòa), thì ngồi tòa Như Lai là ngồi
vào chỗ "Nhất thiết pháp không": Không ở đây là Vô ngã
tính hay Vô tự tánh (không có ngã tính). Thế là, Pháp Hoa
cũng là kinh phát triển đang phát triển giáo lý Duyên khởi.
7. Duyên khởi
và Kim Cương (Bát Nhã):
a/ Tâm kinh Bát Nhã ghi:
"Thấy năm uẩn là không thì liền
thoát ly khổ ách"
(Chiếu kiến ngũ uẩn giai không,
độ nhất thiết khổ ách).
Ngũ uẩn đây là con người và pháp
giới. Thấy con người và pháp giới là Vô ngã hay không tự
tính thì liền rời xa tham ái, chấp thủ và đoạn tận khổ
đau. Ðấy là thấy rõ thật nghĩa của Duyên khởi thật nghĩa
của các pháp hữu vi do duyên mà sinh. nội dung tinh yếu của
Bát nhã Tâm kinh nói trên cũng là điểm tinh yếu rút rà từ
Duyên khởi.
b/ Kinh Kim Cương thì tập chú vào
công phu đoạn trừ 8 ngã tưởng: Ngã tưởng, Nhân tưởng,
Chúng sanh tưởng, Thọ giả tưởng, Pháp tưởng, Phi pháp tưởng,
Tưởng và Phi tưởng. Ðoạn trừ 8 ngã tưởng là đoạn trừ
chấp thủ các ngã tưởng. Ðấy là sự vận hành khổ diệt
của Duyên khởi.
Chặng giữa kinh, vị Bồ tát được
gọi là Ðại Bồ tát, theo Kim Cương, là vị thể nhập được
Vô ngã pháp (thực ra thì chỉ cần thông đạt mà thôi). Ðây
là vị nhuần nhuyễn pháp hữu vi theo Duyên khởi vậy.
Cuối bản kinh Kim Cương dạy:
"Nhất thiết hữu vi pháp
Như mộng, huyễn, bào ảnh
Như lộ, diệc như điển
Ưng tác như thị quán".
(Hãy khởi lên cái nhìn các pháp
do duyên sinh là như mộng, không thật, như bọt nước, như
sương, như ánh chớp).
Ðấy là cách để thông đạt sự,
lý kinh Kim Cương. Thấy như thế, an trú vào cái thấy như
thế thì tâm hành giả sẽ rời khỏi tham ái, chấp thủ mà
đắc thực tại Vô ngã.
Kim Cương hay Bát Nhã cũng là nội
dung triển khai, phát triển giáo lý Duyên khởi là cơ bản.
8. Duyên khởi
và Trung luận: - Trung quán luận (hay Tam luận tông).
Có 3 bản văn chính của Trung quán
luận là:
a/ Trung quán luận (Mandhyamika) của
Long Thọ, Pháp sư Cưu Ma La Thập dịch ra Hoa ngữ. Trung quán
luận bài bác các tà kiến của Bà La Môn, Tiểu thừa, và
một số sai lầm của Ðại thừa.
b/ Thập nhị môn luận (Dvàdasa-dvàra)
của Long Thọ, bản Phạn đã thất lạc, chỉ còn dịch bản
Hoa văn, Thập nhị môn luận là bàn về Duyên khởi và hiệu
chính các sai lầm của các nhà Ðại thừa.
c/ Bách luận (Sata Sastra) của Ðề
Bà (Aryadeva: Thánh Thiên), đệ tử của Long Thọ. Bản luận
này nhằm bác các tà kiến của Bà La Môn giáo.
Bản dịch gọn bằng Hoa ngữ về
Bát bất Trung đạo là như sau:
Ngài La Thập dịch:
"Bất sanh diệc bất diệt
Bất thường diệc bất đoạn
Bất nhất diệc bất nhị
Bất lai diệc bất xuất
Năng thuyết nhị nhân duyên
Thiện diệt chư hý luận
Ngã khể thủ lễ Phật
Chư thuyết Trung đệ nhất".
Tạm dịch:
(Không sanh cũng không diệt
Không thường cũng không đoạn
Không đồng nhất cũng không khác
biệt
Không đến cũng không đi
Ngài dạy đó là nhân duyên
Khéo dập tắt các hý luận
Con nay đảnh lễ Phật
Bậc đệ nhất trong các bậc đạo
sư).
Bản tiếng Anh như sau:
The perfect Buddha
The foremost of all teachers.
He has proclaimed
The principle of (Universal) relativity
is like Blissfull (Nirvàna)
Quiescence of plurality
There is nothing disappears, nor anything
appears.
Nothing has an end, nor is there anything
eternal.
Nothing is identical (with itself)
Nor is there anything differentiated
Nothing moves
Neither hither nor thither.
Tạm dịch:
(Ðấng toàn giác
Bậc đạo sư vô thượng
Ngài đã tuyên thuyết
Nguyên lý tương đối của vũ trụ
(≈ Duyên khởi)
Như Niết bàn,
Tịch lặng mất tính sai biệt.
Không có gì biến mất
Cũng chẳng có gì xuất hiện.
Không có gì đoạn
Cũng chẳng có gì thường.
Không có gì đồng nhất với chính
nó
Cũng chẳng có gì dị biệt.
Không có gì di chuyển
Ðến chỗ này hay chỗ kia).
Hán ngữ tóm tắt 8 phủ định trên
thành:
Không sanh, không diệt (No
production, no extinction).
Không đoạn, không thường (No annihilation,
no permanence).
Không nhất, không dị (No unity,
no diversity)
Không lai, không khứ (No coming, no
departure).
Thực thì, có một bài kệ khác về
Trung đạo do ngài Long Thọ sáng tác như sau: (theo Takakusu)
Anh văn:
"What is produced by causes
That, I say, is identical with void
It is also identical with merename
It is again the purport of the Middle
Path".
Hán văn:
"Nhân duyên sở sanh pháp
Ngã thuyết tức thị không
Diệc danh thị giả danh
Diệc danh trung đạo nghĩa".
Việt văn:
(Cái gì do nhân duyên mà
sanh
Tôi nói cái ấy đồng nhất với
Không (hay không tự tính)
Cái ấy cũng đồng với cái tên
ròng (chỉ là tên gọi)
Ðó là nghĩa trung đạo).
Như thế, tinh yếu của Trung luận
hay Trung quán luận, hoặc Trung đạo thực chất là Duyên khởi:
Cái gì do duyên mà sanh thì cái ấy rồng không tự ngã (vô
tự tính); nó chỉ là cái tên gọi mà khởi chớ không có
hiện hữu như một thực thể (tự ngã); cái ấy nghĩa là
Trung đạo (Duyên khởi ≈ Trung đạo).
Thế nên Trung luận mới thành lập
Bát bất: Bát bất là phủ nhận 8 phạm trù Hữu ngã biểu
trưng. Phủ nhận 8 phạm trù ngã tính ấy là phủ nhận tất
cả ngã tính: tất cả ngã tính (ngã tướng) ấy chỉ ròng
là tên gọi mà không thực, bởi sự thật là Trung đạo (hay
duyên sinh tính).
Ðây chỉ là nghĩa triển khai của
Duyên khởi: Chỉ có nhân duyên sinh diệt mà không có các ngã
thể sinh diệt: đó là nghĩa Trung đạo, hệt như ý Ðức Phật
dạy như đã được trình bày ở các phần các câu hỏi về
Duyên khởi.
Chỉ có Duyên khởi của Phật giáo
mới bài bác các tà thuyết về ngã của Bà La Môn (hay 62 học
thuyết ở Ấn).
9. Duyên khởi
và Lăng Già:
Lăng Già thì đề cập rất nhiều
vấn đề tâm thức và thế giới. Sau bài kệ tán Lăng Già
đầu kinh đã gợi ý đến các điểm giáo lý Lăng Già nhắm
đến:
Bài 1:
Thế gian ly sanh diệt
Do như hư không hoa
Trí bất đắc hữu vô
Nhi hưng đại bi tâm
(Thế gian rời sanh diệt
Cũng như hoa đốm giữa hư không
Trí chẳng đắc hữu, vô
Mà hưng khởi tâm đại bi).
Bài 2:
Nhất thiết pháp như huyễn
Viễn ly ư tâm thức
Trí bất đắc hữu vô
Nhi hưng đại bi tâm.
(Các pháp như ảo huyễn
Xa rời với tâm thức
Trí chẳng đắc hữu, vô
Mà hưng khởi tâm đại bi).
Bài 3:
Viễn ly ư đoạn, thường
Thế gian hằng như mộng
Trí bất đắc hữu, vô
Nhi hưng đại bi tâm.
(Rời khỏi đoạn và thường
Thế gian thường như mộng
Trí chẳng đắc hữu, vô
Mà hưng khởi tâm đại bi).
Bài 4:
Tri nhân, pháp Vô ngã
Phiền não cập nhĩ diệm
Thường thanh tịnh vô tướng
Nhi hưng đại bi tâm.
(Biết người, Pháp đều Vô ngã
Phiền não cùng sở tri chướng
Vẫn thường bặt các tướng-ngã
tướng
Mà hưng khởi tâm đại bi).
Bài 5:
Nhất thiết vô Niết bàn
Vô hữu Niết bàn Phật
Viễn ly giác, sở giác
Nhược hữu, nhược vô hữu
Thị nhị tất câu ly.
(Thảy thảy không có Niết bàn
Không có Phật Niết bàn
Xa rời chủ thể biết, đối tượng
biết (chứng)
Dù hữu, dù vô hữu
Ðều xa rời hai thứ ấy).
Bài 6:
Mâu ni tịch tịnh quán
Thị tắc viễn ly sanh
Thị danh vi bất thủ
Kim thế, hậu thế tịnh.
(Quán tịch tịnh tất cả tướng
Làm sinh khởi tâm viễn ly
Quán ấy gọi là không chấp thủ
Ðời này, đời sau tịnh).
Các bài kệ nói trên tóm tắt các
nét về sự thật của các pháp, và nói đến hướng vào giải
thoát (sự thật là rời khỏi phiền não để vào giải thoát
mà không nỗ lực để nói lên sự thật là gì).
Các nét giáo lý chính là: Các pháp
tánh là Duyên khởi tánh nên chúng rời khỏi cá cặp nhị
nguyên của đoạn, thường, hữu, vô, sinh, diệt; chủ thể
giác và đối tượng giác, rời khỏi tất cả ngã tướng.
Do giác tỉnh như vậy mà tâm ly tham, ly thủ đi vào giải thoát,
đi vào thực tại Duyên sinh.
* Trong chương "Kiến lập Niết bàn"
của Lăng Già, vì thế, dạy: "Ta nói vọng tưởng thức diệt
là Niết bàn". Do Vô minh, Hành (chấp thủ, tham ái) mà Thức
sinh, theo Duyên khởi. Khi thức diệt - vọng tưởng thức -
thì Hành diệt, Vô minh diệt. Hành diệt, Vô minh diệt là nghĩa
Niết bàn vậy.
Cách trình bày thực tướng và ngõ
vào giải thoát của Lăng Già, dù nỗi bật sắc thái rất
triết học, cũng chỉ là hình thức triển khai giáo lý Duyên
khởi.
10. Duyên khởi
và Hoa Nghiêm:
- Giáo lý trùng trùng Duyên khởi
của Hoa Nghiêm và Thập Huyền Môn luận của kinh này đều
chỉ là những hệ luận, triển khai của giáo lý Duyên khởi
từ kinh tạng Nikàya và Agama.
- Về "Ðại Lâu Các Trang Nghiêm
Tạng" (Vairochara - Vyùha Alankara - Garbha) mà Ðức Phật Di Lặc
hóa hiện, Thiện Tài đồng tử phát biểu:
"Ðại lâu các này là trú xứ của
những ai đã hiểu ý nghĩa của Không, Vô tướng và Vô nguyện
(Vô dục), của những ai đã hiểu rằng hết thảy các pháp
là vô phân biệt, rằng pháp giới vốn là vô sai biệt, rằng
chúng sanh giới vốn là bất khả đắc, rằng hết thảy các
pháp vốn là vô sinh. Ðây là trú xứ, nơi thường thích ở
đối với những ai biết rằng hết thảy các pháp đều không
tự tánh, những ai không phân biệt pháp theo bất cứ loại
tướng nào... (Suzuki, Thiền luận, cuốn hạ, Tuệ Sỹ dịch,
tr.173).
Ðấy là những gì đang nói về
Duyên khởi, đang nói về các pháp được nhìn từ Duyên khởi.
VIII.
DUYÊN KHỞI VÀ CÁC LÝ THUYẾT VỀ NHÂN TÍNH:
(Xem luận án Ph.D., cùng tác giả)
Các lý thuyết gia về "Nhân tính"
(Personality) nỗ lực để phát hiện con người như thật là
gì để áp dụng vào kỹ thuật và nội dung giảng dạy của
nhà trường thế kỷ XX và XXI. Tất cả lý thuyết nhân tính
vì vậy đều rất thiết thực và hữu ích. Duy chỉ do giới
hạn của lý tính (Rationality) và của tư duy Hữu ngã mà các
lý thuyết ấy bị hạn chế về mặt giá trị.
Thực sự, giáo lý Duyên khởi đã
trình bày rất sống động con người ấy là Danh sắc, là
Duyên khởi (12 chi nhân duyên) hay là Ngũ thủ uẩn. Con người
ấy rất là thực tại, như là những gì nó đang là. Qua đó,
Duyên khởi có thể soi sáng mặt giới hạn của các lý thuyết
Hữu ngã trên, và giới thiệu một "Nhân tính" như thật. Chỉ
khi thấu rõ con người thật sự là gì thì học đường mới
có một hướng phát triển ỗn định. Ðây là vấn đề có
vẻ giản dị nhưng thật vô cùng quan yếu: Học đường cần
có hướng đi rất là nhân bản, thống thiết tình Người,
tính Người và phát triển một xã hội rất là Người và
rất hòa điệu.
1. Duyên khởi
và vấn đề môi sinh:
Hướng giáo dục và văn hóa nhiều
thế kỷ qua của nền khoa học, kỹ nghệ hiện đại của
nhân loại đang đưa nhân loại đến giới vức báo động
của sự kiện môi sinh ô nhiễm trầm trọng. Hướng văn hóa
giáo dục đó đang đi sâu vào các khủng hoảng về đạo đức,
xã hội và môi sinh, và đang cần có giải đáp giải quyết
khủng hoảng. Chẳng hạn, đang cần một hướng phát triển
văn hóa, giáo dục có cơ sở vừa khoa học vừa triết lý
(triết lý tôn giáo) thuyết phục được đại đa số quần
chúng hưởng ứng tích cực bảo vệ môi sinh thoát khỏi mọi
hình thức ô nhiễm.
Duyên khởi thực sự có thể giới
thiệu một triết lý như thế.
2. Duyên khởi
và các vấn đề văn hóa giáo dục:
Như được trình bày ở trên, Duyên
khởi quyết định "cái nhìn" đúng như thật về con người,
thế giới, tương hệ giữa con người và xã hội, thiên nhiên,
và gồm cả con đường sống dẫn đến khổ đau hay hạnh
phúc nên giữ một vai trò rất chủ yếu trong công cuộc xây
dựng một nền văn hóa giáo dục vì an lạc, hạnh phúc lâu
dài cho con người và tập thể.
a/ Nhân sinh quan và Vũ trụ
quan:
Khảo sát nguồn gốc, hay bản chất
của nhân sinh và vũ trụ là công việc chính của lãnh vực
siêu hình học. Nó giữ một vị tí quan trọng trong triết
học. Vấn đề môi sinh và vũ trụ đã được khảo sát từ
buỗi bình minh của tư tưởng Hy Lạp, Ấn Ðộ và Trung Hoa.
Ðấy là sự tìm hiểu bản chất của vạn hữu liên quan đến
vấn đề "Thường" và "Ðoạn", "Ngã" và "Vô ngã", "Thực tại"
và "Hư vô", "Sáng tạo chủ" và "Sáng tạo vật" v.v...
Ðức Phật Gotama, đấng đã tự
mình chứng đạt chân lý tối hậu, xem các vấn đề siêu
hình là trống rồng. Ngài thường ngồi im lặng không trả
lời các câu hỏi siêu hình như thế, bởi vì theo Ngài, các
vấn đề siêu hình không thiết thực liên hệ đến mục tiêu
giải thoát sau cùng mà một số tu sĩ Phật giáo nhắm đến.
Thái độ tâm lý thực nghiệm này của Ngài đã được đề
cập trong nhiều kinh thuộc kinh tạng Pàli. Tuy thế, trên đường
tìm hiểu con người và vũ trụ, thì con người đang cùng vũ
trụ hiện hữu trong hiện tại và tại đây. Làm sao con người
có thể biết được sự thật của vũ trụ khi con người
không thể biết được sự thật của chính mình? Thế nên,
điều thực tiễn cho con người là quay trở về chính mình
để biết mình là ai, đang ở đâu để có thể loại trừ
hết thảy các thứ ngăn che mình khỏi sự thật của vạn
hữu. Muốn làm thế, con người phải đi theo phương pháp thực
tiễn của hiện tượng luận (và của Phật giáo) và phương
pháp chứng nghiệm tâm lý của Ðức Phật.
Về vật chất, Ðức Phật tuyên
bố do tứ đại hình thành như nhiều nhà tư tưởng Ấn trước
Ngài đã tuyên bố: Ðó là yếu tố đất, nước, gió, lửa.
Các yếu tố này là vận động và Vô thường, nên vạn hữu
do chúng làm nên cũng Vô thường. Câu hỏi về nguồn gốc
của tứ đại đối với sự thật Duyên khởi thì trở nên
vô nghĩa và không được chấp nhận.
Theo Duyên khởi, thế giới hiện
tượng là do duyên mà sanh, là Vô ngã và rồng không; con người
chỉ là tập hợp của năm thủ uẩn, là Vô uẩn và rồng
không; con người và thế giới thì trường tồn, bất khả
phân ly. Tại đây vũ trụ hiện ra như là một phần cơ thể
con người cần được bảo vệ.
Một lần, theo kinh Pàtigamya (Tiểu
Bộ), Ðức Phật Thích Ca nói đến thế giới vô vi (Asankhàra)
là thế giới hiện hữu ngoài các phạm trù "Ði, đến", "Sanh,
diệt" v.v... và tuyên bố đây là thế giới của đoạn tận
Khổ đau, đoạn tận Chấp thủ. Ðiều này nói lên rằng thế
giới mà con người đang thấy và biết là thế giới của
chấp thủ.
Ðức Phật dạy: "Bất cứ khi nào
một người chứng đắc Giải thoát, thanh tịnh, người ấy
thấy rằng thế giới là thanh tịnh". (Discourse on Pàtika, Long
Discourses, tr.382).
Từ đây, vấn đề giáo dục của
Ðức Phật là dạy con người tu tập đoạn tận lậu hoặc
để thấy rõ mình, thế giới và hạnh phúc cùng lúc, mà không
phải là vấn đề đi tìm nguồn gốc của con người hay vũ
trụ...
b/ Con người và tập thể,
văn hóa, truyền thống:
Từ sự thật Duyên khởi, cá nhân
con người hay Danh sắc (Nàma-rùpa) thì cọng sinh, cọng tồn
với Tam hữu (Tibhava) nghĩa là với tha nhân, xã hội và thiên
nhiên, bao gồm cả văn hóa và truyền thống...
IX.
DUYÊN KHỞI VÀ THIỀN ÐỊNH (SAMATHA & VIPASSANA):
- Ðiểm khác biệt giữa thiền định
Phật giáo và thiền định Bà La Môn giáo (hay thiền định
ngoại đạo) là: Thiền định Phật giáo thì có cả hai Samtha
(Chỉ) và Vipassana (Quán), trong khi thiền định Bà La Môn giáo
chỉ có Samatha (Chỉ). Nét đặc thù của thiền định Phật
giáo là Vipassana. (Vi+Passana = thấy rõ sự vật như sự vật
đang là).
- Thấy sự vật như sự vật đang
là cái nhìn của Vipassana. Chỉ khi nào hành giả kiểm soát
hết thảy mọi phản ứng tâm lý của người can thiệp vào
đối tượng nhìn thì sự vật sẽ xuất hiện như chính nó.
Bấy giờ là lúc hành giả đã chế ngự được tham, sân,
si, ngũ cái và các tâm lý loạn động khác. Khi sự can thiệp
của tâm lý hoàn toàn được dập tắt, là khi các lậu hoặc
của tâm đã bị loại trừ, thì sự vật (trong thân cũng như
ngoài thân) sẽ tự phơi bày thực tướng Duyên sanh của chúng
- Bởi tất cả hiện tượng đều do duyên mà sinh, đều là
Duyên sinh. Ðây trọn vẹn là cái nhìn trí tuệ của thiền
định, là cái nhìn Duyên khởi thấy rõ thực tại Duyên khởi.
- Hành giả sẽ khởi đầu nhìn
sự vật kèm theo với sự phân tích nhân duyên; rồi tiến
đến nhìn đơn thuần (pure attention); rồi đến nhìn đi ra
khỏi Năm triền cái và đi vào Tứ sắc định; rồi tiếp
đến nhìn đi ra khỏi Mười kiết sử. Ðây là công phu giải
thoát rất trí tuệ qua cái nhìn và cái nhìn Duyên khởi. (cái
nhìn từ Tứ sắc định có thể làm thêm mạnh hoạt động
của Chánh tư duy, nghĩa là bao gồm Chánh kiến và Chánh tư
duy...).
X.
DUYÊN KHỞI VÀ SỰ ÁP DỤNG DUYÊN KHỞI VÀO CÁC LĨNH VỰC XÃ
HỘI:
Bởi Duyên khởi là sự thật tối
hậu và là sự thật của tất cả hiện hữu nên mọi hình
thức sinh hoạt cá nhân và cộng đồng đều được soi sáng
dưới ánh sáng Duyên khởi.
1. Về cá nhân:
* Nhận thức quan trọng nhất cho
cá nhân để tu tập giải thoát là ghi nhớ mãi công thức
sau đây, và thực hành công thức này đối với 5 thủ uẩn,
hay đối với mọi hiện hữu:
Cái này không phải là
tôi, không phải là của tôi và không phải là tự ngã của
tôi.
(N'esoham, N'eso mama, Na m'eso attà'
ti).
* Cá nhân ý thức rằng mình cùng gia
đình, xã hội và thiên nhiên là cọng sinh, cọång tồn để
có thái độ sống theo lẽ đạo. (Nho giáo nói: Thuận thiên
giả dĩ tồn; Nghịch thiên giả dĩ vong)
* Sống là thể hiện lẽ sống,
lý tưởng sống, mà không phải đi tìm sự thật từ các câu
hỏi và các câu trả lời.
* Tâm lý, vật lý và sinh lý là
một tập hợp thể có ảnh hưởng qua lại mật thiết với
nhau. Không thể xem nhẹ một hiện hữu nào trong 3 hiện hữu
đó. Chúng cùng cọng sinh và cọng tồn.
* Con đường sống dẫn đến tối
tăm và đau khổ cho mình và người là nuôi dưỡng và phát
triển dục vọng. Ngược lại, là con đường sống đi vào
hạnh phúc trong hiện tại và trong tương lai.
2. Về xã hội:
Thế giới là một ngôi nhà chung:
Rối loạn, khổ đau ở chỗ này cũng là rối loạn khổ đau
ở chỗ kia. Tất cả đang hiện hữu trong một tương quan mật
thiết với nhau. Từ nhận thức này, thế giới nếu đi vào
hòa hợp, hợp tác xây dựng hòa bình, an lạc sẽ là quyết
định tốt nhất, khôn ngoan nhất (Một viên sỏi được ném
vào biển, thì tất cả biển đều động).
Trong một quốc gia, các sinh hoạt
quốc phòng, an ninh, kinh tế, xã hội, văn hóa và giáo dục
đều có mối tương quan mật thiết và dây chuyền. Cần thực
hiện sự phát triển quân bình, mất quân bình là rối loạn.
Cá nhân và tập thể cùng cọng
sinh và cọng tồn. Thiên về một hiện hữu nào trong hai hiện
hữu đều là thiên lệch, lệch hướng sống, dễ đi vào rối
loạn, hay ít nhất sẽ làm ngưng trệ sự phát triển xã hội.
Cá nhân và các cá nhân khác cũng
thế, có ảnh hưởng hỗ tương. Cần thể hiện sự công bằng
xã hội.
Cá nhân và môi sinh cùng cọng sinh,
cọng tồn. Vì thế, cần bảo vệ môi sinh khỏi ô nhiễm như
là đang bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc của cá nhân.
Về vật chất và tinh thần, tim
và óc cũng thế, chúng là cọång sinh và cọng tồn. Xem nhẹ
phía nào cũng đi vào rối loạn cả.
Về vấn đề hưng thịnh bền bỉ
của một xứ sở cũng cần thể hiện theo nguyên lý vận hành
của các pháp. Miễn cưỡng sẽ đi vào rối loạn v.v...
XI.
KẾT LUẬN:
Từ những gì được trình bày khái
lược về giáo lý Duyên khởi, chúng ta (người đọc) có thể
đi đến một số điểm nhận định về giáo lý ấy, nói
riêng, và Phật giáo nói chung, rằng:
1. Giáo lý Duyên khởi là nền tảng
của các giáo lý Phật giáo thuộc các bộ phái.
2. Giáo lý Duyên khởi là linh hồn
của thiền quán Phật giáo (thiền định).
3. Giáo lý Duyên khởi là căn bản
của nhận thức luận, giá trị luận và bản thể của Phật
giáo. Nó cũng là nền tảng của luận lý học Phật giáo.
4. Giáo lý Duyên khởi không phải
để hiểu như là triết lý, mà là để thực hiện giải thoát.
Các bước đi giải thoát sau cùng sẽ giúp hành giả thấy
rõ sự thật của bản thân, xã hội, thế giới và hạnh phúc.
5. Giáo lý Duyên khởi vì là sự
thật của vạn hữu nên nó là ánh sáng chỉ đường cho các
tư duy có giá trị xây dựng hòa bình, an lạc, hạnh phúc cho
các cá nhân và cộng đồng.
6. Ngoài giá trị giải thoát, Duyên
khởi còn là một lý thuyết về nhân tính làm cơ sở cho tâm
lý học, tâm lý giáo dục và triết lý giáo dục mở ra một
hướng văn hóa, giáo dục mới.
7. Giáo lý Duyên khởi là cơ sở
thống nhất giáo lý các bộ phái.
8. Giáo lý Duyên khởi có thể là
ánh sáng chỉ hướng phát triển tốt cho các ngành xã hội,
khoa học và tổ chức xã hội.
9. Giáo lý Duyên khởi là nội dung
của Hiện tượng luận Phật giáo (Buddhist Phenomenology).
10. Sau hết (hẳn nhiên là có thể
triển khai thêm nhiều điểm nữa). Duyên khởi hay Phật giáo
ngoài ý nghĩa tôn giáo còn có ý nghĩa triết học, và đặc
biệt là ý nghĩa Phật giáo được hiểu như là một con đường
giáo dục thiết thực, nhân bản và trí tuệ.
11. Con đường nghiên cứu Phật
học ngày nay phát triển rất mạnh trên thế giới, được
nghiên cứu như là một khoa học Phật học, vì vậy đòi hỏi
sinh viên và các nhà nghiên cứu có cái nhìn mới mẻ về nhiều
mặt lịch sử, văn bản, ngôn ngữ, tư tưởng và tông chỉ
để Phật giáo các bộ phái và Phật giáo tự thân được
hiểu đúng nghĩa của nó.
12. Các quan điểm phân biệt về
Tiểu thừa, Ðại thừa, Bán Ðại thừa, về Hữu tông, Không
tông, Pháp tướng, Pháp tánh, v.v... cần được hệ thống
lại và soát xét lại thế nào để phù hợp với ý nghĩa
tôn giáo của một đấng Giáo chủ duy nhất, của một sự
thật tối hậu duy nhất, và cùng với một nguồn Kinh, Luật
được kết tập gần hệt nhau ở kỳ đại hội kết tập
lần thứ nhất và lần thứ hai.
Tinh thần của Phật học là phê
phán dựa vào kinh nghiệm thực nghiệm của cá nhân. Tinh thần
căn bản của đại học cũng là tinh thần phê phán. Vì thế,
người học cần tiếp thu giáo lý với tinh thần phê phán
ấy để vấn đề giáo nghĩa ngày một thêm sáng tỏ và nhất
quán.
Duyên khởi sẽ là giáo lý, là chỗ
dựa cho tinh thần phê phán ấy vậy.
* Tài liệu
tham khảo (giới hạn)
1. Tương Ưng Bộ kinh II,
III, ÐTKVN;
2. Trung Bộ kinh I, ÐTKVN, (kinh số
28);
3. Trường Bộ kinh II, ÐTKVN, (kinh
Ðại Bỗn);
4. Trường Bộ kinh II, ÐTKVN, (kinh
Ðại Duyên);
5. Trường A Hàm I, kinh Ðiển Tôn,
ÐTKVN;
6. Kinh Trường A Hàm I, Sơ Ðại
Bản Duyên, ÐTKVN;
7. Tiểu Bộ kinh I, ÐTKVN;
8. Phật học khái luận, Thích Chơn
Thiện, 1997, Viện NCPHVN;
9. Kinh Hoa Nghiêm;
10. Kinh Lăng Già;
11. Kinh Kim Cương;
12. Kinh Pháp Hoa;
13. Duy thức Tam thập tụng;
14. Tam Luận tông - Trung Quán luận
(Madhyamika);
15. Bát Nhã Tâm kinh.
-ooOoo-
CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Trình bày nội dung của
giáo lý Duyên khởi.
2. Trình bày sự vận hành của
Duyên khởi.
3. Giáo lý Duyên khởi có ý nghĩa
như thế nào trong toàn bộ giáo lý Phật giáo?
